Ένα Αγερσανί; ΝΑ ΞΑΝΑΣΥΣΤΗΘΟΥΜΕ;

 

Αγερσανί 1935

 

Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου  1.327

·        Αγία Άννα [ 176 ]

·        Άγιοι Πάντες [ 103 ]

·        Άγιος Αρσένιος [ 717 ]

·        Άγιος Προκόπιος [ 96 ]

·        Μάραγκας [ 73 ]

·        Μαστοράκης [ 5 ]

·        Στελίδα [ 157 ]

 

 

1.   Άγιος Αρσένιος Νάξου

 

Ο Άγιος Αρσένιος ή κατά τους ντόπιους Αγερσανί, είναι το μεγαλύτερο χωριό της πεδινής δυτικής Νάξου σε πληθυσμό και έκταση και από τα μεγαλύτερα του νησιού. Βρίσκεται σε υψόμετρο 40-70 μέτρων και απέχει περίπου 7 χλμ από την Χώρα της Νάξου. Το 1952 αριθμούσε περίπου 900 κατοίκους. Κατά την απογραφή του 2011 οι κάτοικοι ήταν 717.

Κατά την παράδοση το όνομά του το πήρε από ένα μικρό εξωκλήσι, αφιερωμένο στον Άγιο Αρσένιο^[1], που είναι κοντά στο χωριό.

Σημ.Από από που προήλθε η ονομασία του χωριού υπάρχει και έχει δημοσιευθεί η μελέτη του Ομότιμου Καθηγητή του Πανεπιστημίου Θράκης,συμπατριώτη μας Μανόλη Σέργη ή οποία είναι εντελώς διαφορετική από την παράδοση όπως αναφέρεται και εδώ.

Η παλαιότερη αναφορά του τοπωνυμίου βρίσκεται σε έγγραφο του Δούκα Κρίσπου της 1 Απριλίου του 1435 ως "In lo luoco de Gersani" = στον τόπο του Γερσανιού.(Ν. Κεφαλληνιάδης - Αγερσανί Νάξου). Ο ιερός ναός του χωριού είναι αφιερωμένος στον Άγιο Σπυρίδωνα.

Θεωρείται από τα πιο εύφορα χωριά της Νάξου, με γεωργική καλλιέργεια αυτή, της περίφημης πατάτας Νάξου, όπου και σημειώνεται η μεγαλύτερη παραγωγή, ενώ έχει ανεπτυγμένη και κτηνοτροφία ιδίως αγελαδοτροφία. Παρά ταύτα σήμερα οι περισσότεροι κάτοικοι ασχολούνται με τουριστικά επαγγέλματα, αφού στην περιοχή του Αγίου Αρσενίου ανήκουν οι ομορφότερες τουριστικές περιοχές (παραλίες) όπως του Αγίου Προκοπίου, της Αγίας Άννας και της Παραλίας Πλάκας.

Κατά τη διοικητική διιαίρεση της Νάξου ο Άγιος Αρσένιος Νάξου αποτελεί έδρα ομώνυμου δημοτικού διαμερίσματος του Δήμου Νάξου στον οποίο περιλαμβάνονται και τα ακόλουθα χωριά και οικισμοί η Αγία Αννα, οι Άγιοι Πάντες, ο Άγιος Προκόπιος, ο Μάραγκας, ο Μαστοράκης και η Στελίδα.

Πληθυσμιακή εξέλιξη

                                                               Ετος               Πληθυσμός

1835                    375

1879                    554

1889                    552

1896                    614

1907                    655

1920                      -

1928                      -

1940                   901

1951                   966

1971                   951

1981                   892

1991                   713

2001                   664

2011                  717

Έτος

Διοικητικές μεταβολές

 

·        Το 1835, με 375 κατοίκους (99 οικογένειες), προσαρτάται στον νεοϊδρυθέντα Δήμο Βίβλου της Επαρχίας Νάξου, με έδρα τον οικισμό της Απειράνθου. Στο ΦΕΚ 4Α του 1835 αναγράφεται «Αγιερσανή».

·        Το 1912, αποφασίζεται οι οικισμοί που έχουν πάνω από 300 κατοίκους και σχολείο στοιχειώδους εκπαίδευσης, να αποτελέσουν αυτοτελείς κοινότητες. Οπότε ο οικισμός του Αγερσανίου αποσπάται από το Δήμο Βίβλου, ο οποίος καταργείται και ορίζεται η κοινότητα με έδρα το τον οικισμό.

·        Το 1940, στην απογραφή, το όνομα αλλάζει επισήμως σε «Άγιος Αρσένιος».

·        Το 1997, με την εφαρμογή του Προγράμματος Καποδίστριας  (νόμος 2539/97),ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο Δήμο Νάξου.

·         Συγκεκριμένα, με το Πρόγραμμα Καποδίστριας υπαγόταν στο Δημοτικό Διαμέρισμα Αγίου Αρσενίου, του Δήμου Νάξου, του Νομού Κυκλάδων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Νήσων Αιγαίου Πελάγους.^[16]

·        Το 2010, με την εφαρμογή του Προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο Δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.

Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (Πρόγραμμα Καλλικράτης), αποτελεί μαζί με τους οικισμούς Αγία Άννα ( 176 κ.), Αγίους Πάντες ( 103 κ.), Άγιο Προκόπιο ( 96 κ.), Μάραγκα ( 73 κ.), Μαστοράκη ( 5 κ.) και Στελίδα   ( 157 κ.) την Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου ( 1327 κ.), όπου έχει οριστεί έδρα. Η Δ.Κ. Αγίου Αρσενίου υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Νάξου, του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της Περιφερειακής Ενότητας Νάξου (του πρώην Νομού Κυκλάδων), στην Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.^[2]

 

 

^2.       Η Αγία Άννα είναι χωριό της δημοτικής κοινότητας Αγίου Αρσενίου, της δημοτικής ενότητας (τέως δήμου) Νάξου, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου, στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, σύμφωνα με το πρόγραμμα Καλλικράτης.

 Πρίν το πρόγραμμα Καλλικράτης και το σχέδιο Καποδίστριας, ανήκε στην επαρχία Νάξου του νομού Κυκλάδων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Νήσων Αιγαίου Πελάγους.

Γεωγραφία

Η Αγία Άννα είναι παράλιο χωριό της Δ. Νάξου. Βρίσκεται στο νότιο τμήμα του όρμου του Αγίου Προκοπίου, σε μέσο σταθμικό υψόμετρο 10. Απέχει περίπου 7 χλμ. ΝΔ. της Χώρας.

Διοικητικές μεταβολές μέχρι τον «Καλλικράτη»

Ο οικισμός αναγνωρίστηκε το 1971 και προσαρτήθηκε στην κοινότητα Αγίου Αρσενίου της Νάξου. Με το ΦΕΚ 244Α - 4/12/1997 αποσπάστηκε από την κοινότητα Αγίου Αρσενίου και προσαρτήθηκε στον δήμο Νάξου. Με το ΦΕΚ 87Α - 7/06/2010 ο οικισμός αποσπάστηκε από τον δήμο Νάξου και προσαρτήθηκε στον δήμο Νάξου και Μικρών Κυκλάδων.

Τουρισμός

Η Αγία Άννα είναι από τα παλαιότερα και πολυπληθέστερα τουριστικά θέρετρα της Νάξου, με σημαντική ξενοδοχειακή υποδομή και κάμπινγκ (στη θέση «Μάραγκας»). Υπήρξε σημείο συγκέντρωσης των «χίπις» κατά τη δεκαετία του ’70 (σε καλαμένια σπιτάκια).

 Σταδιακά, εξελίχτηκε σε επίκεντρο θαλάσσιου τουρισμού του νησιού, με μικρό λιμάνι με αποθήκες, που διακινούσε παλαιότερα το εμπόριο της τοπικής πατάτας, και που σήμερα δένουν κυρίως αλιευτικά σκάφη.

Αξιοθέατα

·        Το εκκλησάκι της Αγίας Άννας

·        Το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου με όμορφη ακρογιαλιά.

·        Οι παραλίες της Αγίας Άννας, του Μάραγκα, της Πλάκας και του Ορκού, από τα βόρεια προς τα νότια.

                                             Μόνιμος Πληθυσμός

Έτος	Πληθυσμός
1991	120
2001	176
2011	176

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.  Άγιοι Πάντες Νάξου

Οι Άγιοι Πάντες είναι οικισμός στην δυτική πεδινή Νάξο κοντά στον παράλιο οικισμό του Μάραγκα σε υψόμετρο που δεν ξεπερνά τα 25 μέτρα και έχει 103 κατοίκους (απογραφη 2011).

Πληθυσμιακά στοιχεία

 

Έτος	2001	2011
Πληθυσμός	17	103

Διοικητικές μεταβολές

·        Το 2001, στην απογραφή ο οικισμός αναγνωρίζεται και προσαρτάται στο Τοπικό Διαμέρισμα Αγίου Αρσενίου του δήμου Νάξου.

·        Το 2010, με την εφαρμογή του προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), καταργείται ο δήμος Νάξου και ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.

Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (πρόγραμμα Καλλικράτης), αποτελεί μαζί με τους οικισμούς Αγία Άννα ( 176 κ.), Άγιο Αρσένιο ( 717 κ.), Άγιο Προκόπιο ( 96 κ.), Μάραγκα ( 73 κ.), Μαστοράκη ( 5 κ.) και Στελίδα ( 157 κ.) την Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου ( 1327 κ.). Η δ.κ. Αγίου Αρσενίου υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Νάξου, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου (του πρώην νομού Κυκλάδων), στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.^[6]

 

 

4. Άγιος Προκόπιος Νάξου

 

Ο Άγιος Προκόπιος είναι δυτικό παραθαλάσσιο τουριστικό θέρετρο της Νάξου με 96 κατοίκους (απογραφή 2011).

Βρίσκεται 5 χλμ. νότια της Χώρας Νάξου, στο μυχό του ομώνυμου και μεγαλύτερου όρμου της Νήσου, στον όρμο του Αγίου Προκόπη.

Διοικητικά υπάγεται στη δημοτική κοινότητα του Αγερσανίου. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά θέρετρα της Νάξου με την ομώνυμη φημισμένη παραλία του.

Η παραλία του Αγίου Προκοπίου Νάξου.

Η παραλία του Αγίου Προκοπίου, συνέχεια της οποίας, (νότια), είναι η ξακουστή παραλία της Αγίας Άννας, θεωρείται η τρίτη καλλίτερη της Ελλάδας, ενώ περιλαμβάνεται στις δέκα καλλίτερες της Ευρώπης με το χαρακτηριστικό γνώρισμα τη σπυρωτή λευκή άμμο που καταλήγει εσωτερικά σε μιά ζώνη από αμμόλοφους. Η καθαρότητα της θάλασσας παρουσιάζει ένα θαυμάσιο κλιμακωτό χρωματισμό του όρμου από γαλαζοπράσινο σε γαλάζιο και βαθύ μπλε. Έχει μήκος 2 χλμ.

Στη περιοχή εκτός από τις διάφορες τουριστικές μονάδες υφίσταται ιδιωτική σχολή καταδύσεων καθώς και ιδιαίτερο σκάφος με γυάλινο πυθμένα με το οποίο εκτελούνται θαλάσσιες ξεναγήσεις του ενάλιου πλούτου της ευρύτερης περιοχής.

 

Πληθυσμιακά στοιχεία

 

Έτος	1981	1991	2001	2011
Πληθυσμός	46	123	209	96

Διοικητικές μεταβολές

·        Το 1981, στην απογραφή ο οικισμός αναγνωρίζεται και προσαρτάται στην κοινότητα του Αγίου Αρσενίου.

·        Το 1997, με την εφαρμογή του προγράμματος Καποδίστριας (νόμος 2539/97), η κοινότητα Αγίου Αρσενίου καταργείται και ο οικισμός προσαρτάται στο Δήμο Νάξου.

·         Συγκεκριμένα, με το πρόγραμμα Καποδίστριας υπαγόταν στο Δημοτικό Διαμέρισμα Αγίου Αρσενίου, του Δήμου Νάξου, του νομού Κυκλάδων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Νήσων Αιγαίου Πελάγους.

·        Το 2010, με την εφαρμογή του προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), καταργείται ο δήμος Νάξου και ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.

Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (πρόγραμμα Καλλικράτης), αποτελεί μαζί με τους οικισμούς Αγία Άννα ( 176 κ.), Αγίους Πάντες ( 103 κ.), Άγιο Αρσένιο ( 717 κ.), Μάραγκα ( 73 κ.), Μαστοράκη ( 5 κ.) και Στελίδα ( 157 κ.) την Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου ( 1327 κ.). Η δ.κ. Αγίου Αρσενίου υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Νάξου, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου (του πρώην νομού Κυκλάδων), στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.

 

5.  Μάραγκας Νάξου

Ο Μάραγκας είναι παράλιο τουριστικό θέρετρο της δυτικής Νάξου με 73 κατοίκους (απογραφή 2011).

Πληθυσμιακά στοιχεία

Έτος	1991	2001	2011
Πληθυσμός	38	16	73

Διοικητικές μεταβολές

·        Το 1991, στην απογραφή ο οικισμός αναγνωρίζεται και προσαρτάται στην κοινότητα Αγίου Αρσενίου.

·        Το 1997, με την εφαρμογή του προγράμματος Καποδίστριας (νόμος 2539/97), η κοινότητα Αγίου Αρσενίου καταργείται και ο οικισμός προσαρτάται στο Δήμο Νάξου.

·        Το 2010, με την εφαρμογή του προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), καταργείται ο δήμος Νάξου και ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.^[7] Συγκεκριμένα, με το πρόγραμμα Καποδίστριας υπαγόταν στο Δημοτικό Διαμέρισμα Αγίου Αρσενίου, του Δήμου Νάξου, του νομού Κυκλάδων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Νήσων Αιγαίου Πελάγους.

Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (πρόγραμμα Καλλικράτης), αποτελεί μαζί με τους οικισμούς Αγία Άννα ( 176 κ.), Αγίους Πάντες ( 103 κ.), Άγιο Αρσένιο ( 717 κ.), Άγιο Προκόπιο ( 96 κ.), Μαστοράκη ( 5 κ.) και Στελίδα ( 157 κ.) την Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου ( 1327 κ.). Η δ.κ. Αγίου Αρσενίου υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Νάξου, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου (του πρώην νομού Κυκλάδων), στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.^[2]

 

6.  Μαστοράκης Νάξου

 

Ο Μαστοράκης είναι μικρός οικισμός στην δυτική Νάξο κοντά στον παράλιο οικισμό του Μάραγκα και τους Αγίους Πάντες, με 5 κατοίκους (απογραφη 2011).

 Δεν ξεπερνάει σε υψόμετρο τα 30 μέτρα. Παλαιότερα λειτουργούσε ως εποχιακός αγροτικός οικισμός.

 

 

 

 

Πληθυσμιακά στοιχεία

 

Έτος	2001	2011
Πληθυσμός	4	5

Διοικητικές μεταβολές

·        Το 2001, στην απογραφή ο οικισμός αναγνωρίζεται και προσαρτάται στο Δημοτικό Διαμέρισμα Αγίου Αρσενίου του δήμου Νάξου.

·        Το 2010, με την εφαρμογή του προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), καταργείται ο δήμος Νάξου και ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.

Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (πρόγραμμα Καλλικράτης), αποτελεί μαζί με τους οικισμούς Αγία Άννα ( 176 κ.), Αγίους Πάντες ( 103 κ.), Άγιο Αρσένιο ( 717 κ.), Άγιο Προκόπιο ( 96 κ.), Μάραγκα ( 73 κ.) και Στελίδα ( 157 κ.) την Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου ( 1327 κ.). Η δ.κ. Αγίου Αρσενίου υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Νάξου, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου (του πρώην νομού Κυκλάδων), στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.^[2]

 

 

7. Στελίδα Νάξου

Η Στελίδα είναι ο δυτικότερος παραθαλάσσιος οικισμός και θέρετρο της Νάξου με 157 κατοίκους (απογραφή 2011). Βρίσκεται στο ακρωτήριο Μουγκρί απέναντι από τον λιμένα της Χώρας της Νάξου, στις πλαγιές λόφου που φτάνει τα 150 μέτρα ύψος περίπου. Είναι δίπλα στην παραλία του Αγίου Προκοπίου και κοντά στην παραλία της Αγίας Άννης.

Έτος	1928	1991	2001	2011
Πληθυσμός	34	23	52	157

Διοικητικές μεταβολές

·        ο 1928, στην απογραφή αναγνωρίζεται ο οικισμός και προσαρτάται στην κοινότητα Αγερσανών.

·        Το 1997, με την εφαρμογή του προγράμματος Καποδίστριας (νόμος 2539/97), η κοινότητα Αγίου Αρσενίου καταργείται και ο οικισμός προσαρτάται στο Δήμο Νάξου.

·         Συγκεκριμένα, με το πρόγραμμα Καποδίστριας υπαγόταν στο Δημοτικό Διαμέρισμα Αγίου Αρσενίου, του Δήμου Νάξου, του νομού Κυκλάδων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Νήσων Αιγαίου Πελάγους.

·        Το 2010, με την εφαρμογή του προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), καταργείται ο δήμος Νάξου και ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.

Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (πρόγραμμα Καλλικράτης), αποτελεί μαζί με τους οικισμούς Αγία Άννα ( 176 κ.), Αγίους Πάντες ( 103 κ.), Άγιο Αρσένιο ( 717 κ.), Άγιο Προκόπιο ( 96 κ.), Μάραγκα ( 73 κ.) και Μαστοράκη ( 5 κ.) τη Δημοτική Κοινότητα Αγίου Αρσενίου ( 1327 κ.). Η δ.κ. Αγίου Αρσενίου υπάγεται στη Δημοτική Ενότητα Νάξου, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου (του πρώην νομού Κυκλάδων), στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.^[2]

Ονομασία

Δεν υπάρχουν στοιχεία για την προέλευση της ονομασίας «Στελίδα». Στο χειρόγραφό του «Ιστορία της Νάξου, ο Jacopo Grimaldi το 1840, κάνει αναφορά σε τοπαρχία με την ονομασία «Στιλίδα» και «Στυλίδα», που πιθανότατα να έχει σχέση με την περιοχή της σημερινής Στελίδας. Στην πρώτη αναφορά κάνει λόγο για «Στιλίδα», σε κατάλογο με τις 56 τοπαρχίες που διαίρεσε τη Νάξο ο Δούκας Μάρκος Σανούδος, λίγα χρόνια μετά την κατάληψή της από τους Ενετούς, το 1207. Στη δεύτερη αναφέρει την τοπαρχία «Στυλίδα» από τούρκικο φορολογικό κατάλογο που συντάχθηκε το 1670, όπου επιπλέον αναφέρεται ως ιδιοκτήτης της κάποιος με το όνομα Θεοφίλακτος, όπως και το ποσό του φόρου που ανερχόταν σε 1.400 άσπρα. Συνήθως στα έγγραφα του 17ου και 18ου αιώνα η περιοχή δεν αναφέρεται με το όνομά της, αλλά σε σχέση με το Κάστρο της Νάξου (π.χ. νοτιοδυτικά του Κάστρου) ή με αναφορά στην Αλυκή, την ψαραλυκή ή την αλατζαλική, δηλαδή περιοχές που περιβάλουν τη Στελίδα και όπου γινόταν ψάρεμα, συλλογή αλατιού ή υπήρχαν έλη.

Γεωγραφία

Βρίσκεται στο ακρωτήριο Μουγκρί στο νοτιοδυτικό άκρο του όρμου του Αγίου Γεωργίου, στις πλαγιές λόφου που φτάνει τα 150 μέτρα ύψος. Βρίσκεται 3,5 χλμ (ευθεία απόσταση) νοτιοδυτικά του Κάστρου της Νάξου και 5,7 χλμ οδική απόσταση από το λιμάνι της Χώρας της Νάξου. Δυτικά και βόρεια βρέχεται από θάλασσα ενώ ανατολικά περιβάλλεται από παράκτιους φυσικούς υγρότοπους και έλη που με το πέρασμα των χρόνων περιορίζονται σε έκταση, λόγο της αυξανόμενης τουριστικής οικοδομικής δραστηριότητας. Ο σημαντικότερος υγρότοπος είναι η Αλυκή που βρίσκεται ανατολικά της και είναι ο μεγαλύτερος υγρότοπος των Κυκλάδων. Νότια υπάρχουν οι υγρότοποι του Αγίου Προκοπίου. Είναι τρεις εποχικές παραθαλάσσιες λίμνες, στο πίσω μέρος της παραλίας του Αγίου Προκοπίου, που η έκτασή τους φτάνει τα 90 στρέμματα τον χειμώνα και το καλοκαίρι συνήθως οι δύο από τις τρεις ξεραίνονται.

 Κατά το παρελθόν η περιοχή ήταν δύσκολα προσβάσιμη. Η μόνη χερσαία πρόσβαση ήταν από τη μεριά του Αγίου Προκοπίου στα νοτιοανατολικά ανάμεσα στους υγρότοπους της Αλυκής και αυτών της παραλίας του Αγίου Προκοπίου. Εκείνη την εποχή η ευκολότερη πρόσβαση, για όσους ερχόντουσαν από τη Χώρα της Νάξου, ήταν από τη θάλασσα και με μικρά πλοία λόγο του βραχώδους των ακτών. Σήμερα η πρόσβαση είναι εύκολη λόγο του αυτοκινητόδρομου που έρχεται από ανατολικά και διασχίζει την παραλία βόρεια της Αλυκής. 

Η Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα στο χωριό στα 1968

Ἀπό τήν ἐργασία τῆς Φιλίππας Καραμπάτση τό 1968 μέ θέμα «Λαογραφική Συλλογή ἐκ τοῦ χωρίου Ἅγιος Ἀρσένιος Ἐπαρχία Νάξου ποῦ  ἔχει ἀναρτηθεῖ στήν ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΠΕΡΓΑΜΟΣ τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν.

 Ἐορταί τοῦ Πάσχα 

Τό Σάββατο τοῦ Λαζάρου φτιάχναμε πούλους καί τούς λέαμε «Λαζάρους».

"Λάζαρος"

Τό βράδυ λέαμε ὅταν πιάναμε τόν ποῦλο ¨Νά ὁ Λάζαρος¨.

Τήν Κυριακή τῶν Βαγιῶ μετά ἀπό τή λειτουργία, ὁ παππᾶς γυρνᾶ ἕνα-ἕνα τά σπίτια τοῦ χωριοῦ καί μᾶς φέρνει τά βάγια(σταυρούς) καί τά ἁγιόκλαδα.

Τό βάι εἶναι ἕνας σταυρός πού τόνε παίρνουμε καί τόνε κρεμοῦμε πίσω ἀπό τήν πόρτα.

Μέ φοινικιά φτιάχνουμε τούς σταυρούς καί τά φαναράκια πού εἶναι πλεκτά.

Σταυρός από βαγιά

Τά ἁγιόκλαδα τά βάνουμε στά εἰκονίσματα καί τά ἔχουμε γιά νά καπνίζουμε τούς ματιασμένους.

Μεγάλη Ἑβδομάδα

Ὅταν ἔρθει ἡ μεγαλοβδομάδα λέμε:

Μεγάλη Δευτέρα ὁ Χριστός μέ τή μαχαίρα

Μεγάλη Τρίτη ὁ Χριστός ἐκρίθη

Μεγάλη Τετάρτη ὁ Χριστός ἐχάθη

Μεγάλη Πέμπτη ὁ Χριστός εὑρέθη

Μεγάλη Παρασκευή ὁ Χριστός στό καρφί

Μεγάλο Σάββατο ὁ Χριστός στό θάνατο

Μεγάλη Κυριακή τρῶμε τό ψητό ἀρνί.

Ὅλη τή μεγαλοβδομάδα πᾶμε στήν ἐκκλησία,

Τετάρτη ἀπόγευμα κάνουμε τό εὐχέλαιο καί μοιρονούμαστε γιά νάμαστε ἥμεροι.

Τή Μεγάλη Πέμπτη βάφουμε τά κόκκινα αὐγά.

Τό βράδυ πᾶμε στήν ἐκκλησία καί ἀκοῦμε τά 12 Εὐαγγέλια.

Ο Εσταυρωμένος(φωτ.Σπ.Καραμπάτσης)

Τή Μεγάλη Παρασκευή τά χαράματα στί;ς 04.00 μαζεύονται τά κοπελούδια(=κοπέλες) ὅλα του χωριοῦ καί κόβουνε τά λουλούδια ἀπό τούς μπαξέδες καί τά πηγαίνουνε στήν ἐκκλησιά γιά νά στολίσουνε τόν Ἐπιτάφιον,

Ὅταν τόν στολίζουνε ψάλλουνε ὅλες οἱ κοπέλες μαζί τά μοιρολόγια τῆς Παναγιᾶς.

Στολισμός Επιτάφιου στο χωριό(φωτ.Σπ.Καραμπάτσης)

Στολισμός Επιτάφιου στο χωριό (φωτ.Σπ.Καραμπάτση)

Ὅλο τό πρωινό μέχρι ἀργά τό μεσημέρι εἴμαστε στήν ἐκκλησιά καί ἀκοῦμε τήν λειτουργία.

Μετά πηγαίνουμε στά σπίτια μας καί τρῶμε μαρούλι μέ ξύδι.

Τήν Μγάλη Παρασκευή δέν κάνουμε καμιά δουλειά.

Τό βράδυ πηγαίνουμε πάλι στήν ἐκκλησιά καί ὅταν ὑελέψει ἡ λειτουργιά γυρνοῦμε στό χωριό τόν Ἐπιτάφιο ψάλλοντας πάλι τά μοιρολόγια.

Τό Μεγάλο Σάββατο τό πρωί ,μετά τήν πρώτη Ἀνάσταση βγαίνει ὁ παππᾶς στό χωριό καί μοιράζει τά ρόδα τοῦ Ἐπιτάφιου στούς χωριανούς.Τά ρόδα αὐτά τά φυλάγουμε στά εἰκονίσματα καί τάχουμε γιά νά καπνίζουμε τούς ματιασμένους ἀνθρώπους καί τά ματιασμένα ζά.

Ὁ παπάς μᾶς δίνει ἀκόμα καί ἕνα κομμάτι  κερί ἀπό τόν Ἐπιτάφιο καί αὐτό τό φυλάγουμε μαζί μέ τά ρόδα γιά τό ξεμάτιασμα.

Τό μεγάλο Σάββατο θά ζυμώσουνε καί οἱ κερές τίς αὐγοκουλοῦρες(ψωμί μέ γύρω-γύρω αὐγά) καί τά κουλούρια καί οἱ ἄντρες θά σφάξουνε τά ἀρνιά καί τά κατσίκια.

Τό βράδυ πηγαίνουμες στήν ἐκκλησιά γιά τήν Ἀνάσταση.Στίς 12 ἡ ὥρα βγαίνουμε μαζί μέ τόν παπά στό προαύλιο τῆς ἐκκλησιᾶς γιά νά ἀναστήσουμε .

Κλείνουμε τίς πόρτες καί ὅταν ποῦμε τό Χριστός Ἀνέστη ἀκούγονται σμπάροι.Μετά ὁ παπάς δίνει μία κλωτσιά στήν πόρτα καί μπαίνουμε ὅλοι  μέσα στήν ἐκκλησιά.Καθόμαστε στήν ἐκκλησιά μέχρι νά τελέψει ἡ λειτουργιά  καί ὅταν γυρίζουμε στά σπίτια φέρνουμε  μαζί μας,μέσα σέ λυχνάρια γιά νά μή μᾶς σβήση τό «Ἅγιο Φῶς».

Ὁ ἀφέντης τοῦ σπιτιοῦμε τό ἀναμμένο κερί τοῦ κάνει ἕνα  σταυρό μπροστά στήν πόρτα κάτω ἀπό τόν βόρτο καί μετά μπαίνει μέσα στό σπίτι.

Ἡ κερά ἀνάφτει τό καντήλι.Τό φῶς αὐτό τοῦ καντηλιοῦ  πρέπει νά τό  κρατήσουμε  τρεῖς μέρες ἀναφτό.

Τήν μέρα τῆς Λαμπρῆς ὅλοι εἶναι ντυμένοι στά καλά τῶν καί δίνουμε εὐχές ὁ ἕνας στόν ἄλλονε.Τό πρωί πάμε στήν ἐκκλησιά καί ἀκοῦμε τή λειτουργιά.

Ἔξω στό προαύλιο τά παιδιά ρίχνουμε σμπάρους.

Τό μεσημέρι καθόμαστε στό τραπέζι.Ἔχουμε τά ἀρνιά ψημένα,τυριά,μυζῆθρες,αὐγά.Ἀπό τήν σπάλα τοῦ ἅμα θά γέρνει προςε τό πολύ μέρος καταλαβαίνουμε ἄν θά κάμουμε πολλά ἀρνιά.

Τήν μέρα τῆς Λαμπρῆς δέν χαίρονται μόνο οἱ ζωντανοί ἀλλά καί οἱ πεθαμένοι.Βγαίνουνε οἱ ψυχές ντῶν ἀπό τόν Ἅδην καί μένουνε λεύτερες μέχρι τῶν Ἁγίων Πάντων.Τότε ξαναμπαίνουνε πάλι μέσα.

Ὑπαγόρευσε ὁ Ἐμμανουήλ Κάβουρας καί ἡ Κυριακή Κάβουρα.

Επεξηγηματικά-συμπληρωματικά σχόλια συντάκτη.

Θα επιχειρήσω να  εξηγήσω και να συμπληρώσω κάποια πράματα για την ενημέρωση αυτών που είτε δεν έζησαν  στο χωριό κατά την περίοδο εκείνη είτε  των νέων που ίσως τα διαβάζουν πρώτη φορά.

Θα το κάνω επειδή κατά το χρόνο της καταγραφής της Φιλίππας δηλαδή το 1968 ήμουν ήδη 12 ετών και συμμετείχα ενεργά στο τελετουργικό της εκκλησίας και στα έθιμα του χωριού. 

1.Τα βάγια (φύλλα φοίνικα) ερχόντουσαν  καθημερινά, για να είναι μαλακά και να πλέκονται, από τον Φοίνικα (βαγιά) που εξακολουθεί να στέκει αγέρωχος στην ομώνυμη τοποθεσία «Βαγιά» του χωριού.

Η θρυλική Βαγιά

Τα βάγια τα έκοβε,από ότι θυμάμαι, ο Στυλιανός Κάβουρας(Παπαστελιανός) και τα έφερνε στον Άγιο Σπυρίδωνα όπου  τα περίμενε το συνεργείο,αποτελούμενο  από παιδιά του χωριού που θα έπλεκε τους σταυρούς.

Στο συνεργείο συμμετείχαν παιδιά  των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού και των πρώτων του Γυμνασίου.

Ξεκινούσαμε από την Δευτέρα ή Τρίτη πριν την Κυριακή των Βαΐων από τις μεσημεριανές ώρες, μετά το σχολείο, (το φαγητό το ξεχνούσαμε) έξω από το σκεπαστό του Αγίου Σπυρίδωνα και δουλεύαμε πυρετωδώς υπό την καθοδήγηση της  Παπαδιάς (Στελλας) συζύγου του παπά Σταμάτη μέχρι αργά το απόγευμα.Επρεπε να ετοιμάσουμε τόσους σταυρούς όσα και τα σπίτια του χωριού και λίγους περισσότερους για έκτακτη ανάγκη.

Φαναράκια ήξερε και κατασκεύαζε μόνο η Παπαδιά γιατί ήταν δύσκολη η πλέξη τους.

                                                      
                                        Ο παπά Σταμάτης και η παπαδιά Στέλλα με αγερσανιωτάκια
                                                               φτιάχνουν σταυρούς στον  Αγιο Σπυρίδωνα.
                                                                               Φωτ.Αντώνη Ψαρρά

Θυμάμαι έντονα,ότι ενώ κατασκευάζαμε σταυρούς ακούσαμε την είδηση που κυκλοφόρησε στο χωριό ότι στη χώρα  έγινε πραξικόπημα.Ηταν Παρασκευή 21 Απριλίου  του 1967.

2.Στην αφήγηση δεν αναφέρεται το έθιμο ότι μετά την Ανάσταση της Αγάπης την Κυριακή του Πάσχα,έξω από την εκκλησία σχηματίζονταν πομπή από όλο το εκκλησίασμα που με τα εξαπτέρυγα αναστάσιμα κοσμημένα και με επικεφαλής τον παπά και τους ψαλτάδες γύριζε το χωριό από άκρη σε άκρη ψάλλοντας αναστάσιμα τροπάρια.Η πομπή έκανε μερικές στάσεις κατά το μήκος της  διαδρομής για ένα γρήγορο τρισάγιο σε όσα νοικοκυριά το επιθυμούσαν που για τον σκοπό αυτό είχαν βγάλει στην άκρη του δρόμου σε μια καρέκλα  καντήλι,εικόνισμα και θυμίαμα.

3.Επίσης όπως θα παρατηρήσει κανείς από την Κυριακή του Λαζάρου έως και την ημέρα του Πάσχα,οι ημέρες περιγράφονται από τους αφηγητές ως μια απλή καταγραφή των εθίμων και του τελετουργικού που ακολουθούσαν οι συγχωριανοί μας χωρίς να υπάρχει καμία αναφορά στο βαθμό του θρησκευτικού συναισθήματος τους.

Αυτό προφανώς ίσως έγινε για δυο λόγους.Ο ένας  μπορεί να έχει σχέση με τις ανάγκες της εργασίας  της  Φιλίππας  και ο άλλος επειδή οι αφηγητές θεωρούν αυτονόητη  και μέρος της καθημερινότητάς τους την ύπαρξη του συναισθήματος αυτού και πιστεύουν  από σεμνότητα ότι δεν χρειάζεται ειδική μνεία.

4.Οι αφηγητές αναφέρουν ότι «όταν πούμε το Χριστός Ανέστη ακούγονται σμπάροι.»

Αναφέρονται φυσικά στο έθιμο των εκρήξεων που προέρχονταν από παράνομους αυτοσχέδιους εκρηκτικούς  μηχανισμούς  με βάση το μπαρούτι και άλλα υλικά όπως το φυτίλι, το χαρτί από σακούλες λιπασμάτων,σπάγγους και μεταλλικούς σωλήνες.

Οι ντράκες,τα βαρελότα οι κάνιγγες και τα κανονάκια κατασκευάζονταν σε κρυφά στέκια και μετά από το σχολείο,από μικρές ομάδες νέων και μαθητών του χωριού αρκετό καιρό  προκειμένου να είναι έτοιμα την Μεγάλη Εβδομάδα.

Μερικοί από τους αυτοσχέδιους αυτούς μηχανισμούς όπως τα βαρελότα και οι κάνιγγες ήταν αρκετά επικίνδυνοι καθόσον αφενός περιείχαν αρκετή ποσότητα μπαρουτιού,αφετέρου όπως οι  κάνιγγες αποτελούνταν και από μεταλλικά υλικά ικανά να προξενήσουν μεγάλη ζημιά και στον πυροδότη κυρίως  αλλά και σε άλλους  που ήταν κοντά και για το λόγο αυτό προσπαθούσαν να τα ενεργοποιήσουν λίγο μακριά και συγκεκριμμένα στο κτήμα του Πολυκανδριώτη που βρίσκεται δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Αρσενίου που γίνονταν η Ανάσταση.

Οι ντράκες που ήταν πολύ μικρής ισχύος  ρίχνονταν-κακώς-πολλές φορές και επίτηδες κοντά στους χωριανούς προκαλώντας,δυσκολίες στην διαδικασία της Ανάστασης στο προαύλιο της εκκλησίας, φόβο στα κορίτσια και ελαφρά καψίματα στο ρουχισμό.βλάβες που επίσης προκαλούσε και το ψιλό σύρμα για τις κατσαρόλες που στριφογυρίζαμε αναμμένο.

Θα μου επιτρέψετε να αναφέρω ότι στις μέρες μας υπάρχει στο χωριό το βράδυ της Ανάστασης μια ανεξέλεγκτη και επικίνδυνη κατάσταση που πρέπει να σταματήσει.

5.Εκείνα τα χρόνια, κατά την  περίοδο  του Πάσχα, συνέβαινε και ένα άλλο γεγονός,μεγάλης και θετικής σημασίας για την ζωή στο χωριό.

Από τη Μεγάλη Τετάρτη και μετά άρχισαν να καταφθάνουν στο χωριό τα ξενιτεμένα του παιδιά του συνήθως  από την Αθήνα.

Αυτό είχε πολλή σημασία για το χωριό και τις οικογένειές του κυρίως  επειδή  συνέβαλε στην ψυχολογική ανάταση της κοινωνίας του χωριού μετά από ένα χειμώνα απομόνωσης και στέρησης επικοινωνίας με τα   ξενιτεμένα μέλη της. Μην ξεχνάμε ότι τα πράγματα όσον αφορά τις μεταφορές και την επικοινωνία δεν είναι όπως σήμερα και ότι στο χωριό υπήρχε για επικοινωνία ένα μόνο τηλέφωνο και αυτό στο μπακάλικο του Βασίλη του Ρεφενέ στο πάνω χωριό.

Χαρακτηριστικό της αδημονίας του χωριού για επικοινωνία με «φρέσκα πρόσωπα» και της περιέργειας για την ταυτότητα αυτών  που κατέφθαναν στο χωριό   είναι το εξής αθώο περιστατικό που έζησα και εγώ ως μαθητής μόνιμος κάτοικος του χωριού.

Μετά την αποχώρησή μου από το ιερό λόγω ηλικίας μεταφέρθηκα στο αριστερό ψαλτήρι όπου εκεί πρωτοψάλτης ήταν ο Μιχάλης Καραμπάτσης,ψάλτης με γνώση της βυζαντινής μουσικής και  με καθαρή  στεντόρεια φωνή.

Ο κυρ Μιχάλης από την Μεγάλη Πέμπτη και μετά εκτός από το ψάλσιμο «είχε και μια νέα έννοια».Κάθε τόσο και όταν του επέτρεπαν οι συνθήκες της λειτουργίας έσκυβε το κεφάλι του έξω από το αναλόγιο για να δει ποιος ξενητέρης  ήρθε στο χωριό.

Κάποια χρονιά ανάμεσα στις αναζητήσεις του εντόπισε στον συγχωριανό μας Κώστα Πρ.Καραμανή 0 οποίος παράλληλα με τις επαγγελματικές του ασχολίες είχε κυκλοφορήσει στο χωριό ότι προσπαθούσε να μάθει να παίζει μπουζούκι.Ο συγχωρεμένος κυρ.Μιχάλης,που ήταν και πειραχτήρι μόλις τον είδε να πλησιάζει προς στον Εσταυρωμένο για να προσκυνήσει γυρίζει και μου λέει δήθεν χαμηλόφωνα «ήρθε  ο Κώστας του Προκόπη.Να ξέραμε αν έφερε μαζί του και το μουζούκι».Η φράση αυτή όμως ακούστηκε σε όλη την εκκλησία γιατί είχε ξεχάσει βέβαια ότι είχαν μπει οι μικροφωνικές για πρώτη φορά εκείνη τη χρονιά.

Μετά το Πάσχα και την αποχώρηση των ξενητέρηδων το χωριό έμπαινε στους κανονικούς  του ρυθμούς που ήταν όμως πιο αισιόδοξοι αφού η καλοκαιρινή περίοδος ήταν κοντά και μαζί με αυτήν οι γεωργικές ασχολίες  και τα πανηγύρια του καλοκαιριού.

Συμπληρωματική αφήγηση της Ευαγγελίας Αγγ.Σκουλάτου -Βάβουλα

"Σαν σήμερα λοιπόν Μεγάλη Πέμπτη, όταν μικρή ζούσα στο χωριό μου το Αγερσανί της Νάξου, πηγαίναμε το βράδυ στην εκκλησία και όταν τελείωνε η λειτουργία και προσκυνάγαμε τον κατασταυρωμένο ( έτσι τον λέγαμε από εκείνη την ώρα και μέχρι το άλλο πρωί που πηγαίναμε πάλι στην εκκλησία και ξαναπροσκυνούσαμε) δεν πίναμε ούτε γουλιά νερό. Γι αυτό και παίρναμε μαζί μας το βράδυ παγουράκι με νερό και το πίναμε πριν να προσκυνήσουμε.Κάποιοι πιστεύω ότι θα το θυμούνται και δεν ξέρω άν το συνεχίζουν ακόμη." 

       ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

             Ευχές για μια κατανυκτική,Μεγάλη Εβδομάδα
                       και καλή Ανάσταση.

Κοινωνικός Βίος στο Παλιό Αγερσανί (Θρησκεία)

 

                                                                   

                                                           Φωτ.Ι.Μελισσουργός

 

Συνέχεια από την εργασία της Φιλίππας Καραμπάτση το 1968 με θέμα «Λαογραφική Συλλογή εκ του χωρίου Άγιος Αρσένιος Επαρχία Νάξου που  έχει αναρτηθεί στην ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΠΕΡΓΑΜΟΣ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

1.ΚΑΤΑΡΕΣ

Όταν τσακώνονται για τα καλά (=πολύ) οι χωριανοί ,ξυλοκτυπιούνται, βρίζονται και καταριούνται.Βρίσκουνε τα ελαττώματα ντων,τα κουσούρια ντων και ο ένας τα κτυπά(=φωνάζει) τ΄αλλουνού.Μες τις βρισιές και τις κατάρες δίνουνε και μούντζες (=φασκέλωμα).

Κατάρες είναι : ¨να μες το μάτι σου στραβή¨,¨κακό χρόνο νάχης στο κορμί σου¨,¨να μην είσαι και του χρόνου¨,¨την Λαμπρή να μην την δεις¨,¨να μην ξημερωθείς¨. (1)

Όταν ορκίζονται,ορκίζονται τις πιο πολλές φορές στο στεφάνι ντων και στα παιδιά ντων και οι λεύτεροι στους γονιούς ντων,αλλά ορκίζονται και στον Θεό,την Παναγία και τους Αγίους.

Υπαγόρευσεν : η Κυριακή Κάβουρα.

2.ΘΡΗΣΚΕΙΑ.

Στις δύσκολες ώρες μας στρέχουμε στο Θεό και πιο πολύ στην Παναγιά.

Παρακαλούμε και τον Θεό τον Αφέντη και Κύρη μας να μας έχει καλά και να μας δίνει το καθημερνό μας,αλλά πιο πολύ παρακαλούμε την Παναγιά λες και αυτή είναι πιο κοντά μας και μας λυπάται και μας ακούει πιο πολύ. Στην Παναγιά έχουμε δώσει πολλά ονόματα,Αρφανή,Παρθένα,Ελεούσα, Αργοκοιλιώτισσα.Και τους Αγίους παρακαλούμε και τους ζητούμε την βοήθειά ντων, να μας γιάνουν όταν είμαστε αρρωστημένοι και να μας βοηθήσουνε όταν μας βρη ανάγκη και κακοτυχιά.

Προσευχόμαστε στον Αι Νικόλα για να γαληνέψουν οι θάλασσες,στην Αγία Βαρβάρα για να μας φυλάξει από την ευλογιά,την ξορκισμένη αυτή αρρώστια,στον Αι Γιάννη για να μας προστατέψει από την θέρμην(=ελονοσία),στον Αι Λευτέρη και Συμεώνα οι γκαστρωμένες,στον Αι Μόδεστο για τα χωράφια μας (2),στους γιατρούς Αγίους και στον Αι Σπυρίδωνα ,Χαράλαμπο και Αγίους Αναργύρους για την γειά μας και την Αγία Βαρβάρα την τιμούμε γιατί μας γλύτωσε πριν λίγα χρόνια από μεγάλη συμφορά,την ξορκισμένη αρρώστεια της ευλογιάς.Προτού την κατοχή ο κόσμος πέθαινε ο ένας πίσω από τον άλλονε από αυτήν την αρρώστεια.

Στις κηδείες των πεθαμένων από αυτήν την αρρώστεια πήγαιναν μόνο οι πολύ συγγενείς και ο παπάς και εκείνοι μουρωμένοι.΄Εκαναν γρήγορα την κηδεία και έθαβαν τον νεκρόν γρήγορα-γρήγορα για να μην κολλήσουν.

Όταν ήτανε κανένας αρρωστημένος από ευλογιά,τόνε κλείνανε μόνο σε ένα δωμάτιο για να μην κολλήσουν και άλλοι και πήγαινε πότε –πότε  ένας δικός του για να τον γυρέψει(=περιποιηθεί).΄Οποιος περνούσε απόξω από αυτό το δωμάτιο  έκλεινε την μύτη ντου και το στόμα ντου για να μην πάρη την ανάσα ντου(=αναπνοή) και κολλήσει την βλογιά.

Τη μέρα της Αγίας Βαρβάρας,μεγάλη η χάρη της,όλο το χωριό κάναμε λιτανεία και παρακλήσεις για να λυτρωθούμε από το κακό.Και ταχτήκαμε να νηστεύγουμε τη μέρα της μνήμης της και το λάδι.Και η Αγία Βαρβάρα μας έσωσε.Το κακό πέρασε και από τότε δεν ξαναφάνηκε. (3)

Όταν μας βρη ή ανάγκη ταζόμαστε στους Αγίους για να μας βοηθήσουν.Τους τάζουμε να τους πάμε μεγάλα κεριά,να ντυθούμε στα μαύρα  και να κάνουμε λειτουργιές  ,καντήλια, μανουάλια,εικονίσματα,τάματα,να νηστεύγουμε ,να πάμε λάδι,λιβάνι, καρβουνάκια και άλλα ταξίματα.

΄Οταν κάνει ανοβρία και κινδυνεύγουμε να χάσουμε όλες τις παραγωγές μας,κάνουμε όλο το χωριό μαζί με τον παπά γύρες(=λιτανείες) (4) και παρακαλούμε τον Θεόν και τους ΄Αγιους να στείλουνε λίγη βροχή.Στις γύρες κρατούμε δυο δυο χωριανοί όλες τις εικόνες της εκκλησιάς και τις γυρίζουμε γύρω από το χωριό και τα χωράφια μας. Μπροστά πάνε οι εικόνες,μετά ο παπάς,πίσω οι ψάλτες και πιο πίσω οι άλλοι χωρικοί.Και στα πανηγύρια κάνουμε γύρες αλλά μόνο γύρω από την εκκλησιά που γιορτάζει.Στα πανηγύρια μοιράζουνε αρτοκλασίες και προσφορές που έχουμε τάξει.Αμα τις ευλογήσει ο παπάς  και τελειώσει η λειτουργιά τις μοιράζουμε στους χωριανούς.Την μέρα των Φώτων  αγιάζουμε τα νερά στα πηγάδια,στις στέρνες και αγιάζουμε και τα χωράφια μας και τα ζά μας.

Διάβολος.Τον Σατανά τόνε λέμε όξω από δω και πειρασμό.Οι παλιοί άνθρωποι μας λέγανε  ότι ο όξω από δω φαινότανε στους ανθρώπους άλλες φορές σαν γάτος,άλλες φορές σαν χοίρος και άλλες φορές σαν γάδαρος.Μια φορά φάνηκε σε ένα χωρικό σαν ένας μαύρος γάδαρος.Ο χωριανός έπιασε να τον καβαλικέψει και ο γάδαρος τον έρριξε με δύναμη κάτω και έγινε άφαντος.Ο χωρικός κατάλαβε πως ήτανε ο Σατανάς και σταυροκοπήθηκε(=έκανε τον σταυρό ντου).

 ΄Αλλα δαιμονικά και αερικά ήτανε  γυναίκες άγριες με μακριά μαλλιά και ποδάρια και χέρια μαλλιαρά σαν του σκύλου.Αυτές φανερωνόντουσαν  τα μεσημέρια του καλοκαιριού στα αλώνια και καταστρέφανε τους χωρικούς.Όπου βρισκόντουσαν οι καλές κιουράδες στήνανε χορό ,τραγουδούσανε και παίζανε βιολιά .Πολλοί από τους παλιούς χωρικούς που τις είχανε ακούσει πηγαίνανε εκεί στα αλώνια και τις βλέπανε.Τότε αυτές πηγαίνανε κοντά στους χωρικούς και τους αγγίζανε με τα μαλλιαρά ντων χέρια.Στο μέρος που τους αγγίζανε ,οι χωρικού πονούσανε και μετά από λίγο καιρό αρρωσταίνανε και πεθαίνανε.Ενα χωρικό τον είχανε αγγίξει οι καλές κιουράδες στο κεφάλι και μαδήσανε τα μαλλιά ντου και μετά από λίγες μέρες ο χωρικός πέθανε.Οι καλές κιουράδες παίρνουνε και τα παιδιά και τα ρίχνουνε στον ποταμό και τα σκοτώνουνε ή τα αγγίζουνε όταν τα βρίσκανε μόνα ντων μέσα στα χωράφια και τα αρρωσταίνανε.Οι μοιράδες φανερωνόντουσαν στο παιδί  μόλις γεννιότανε και το μοιράνανε και γράφανε την μοίρα ντου και το μελλοντικό ντου. (5) 

Χάρος.Τον Χάρο τον φανταζόντουσαν σαν ένα γίγαντα μαύρο με μια μαχαίρα και άλλες φορές σαν αερικό που έρχεται να πάρει την ψυχή του ανθρώπου.Οποιος είναι καλός άνθρωπος σ΄αυτόν ο Χάρος φανερώνεται ωραίος.

Υπαγόρευσεν

Ο Εμμανουήλ Κάβουρας

 

Παραπομπές

1.Εκτός από τις παραπάνω κατάρες, θυμάμαι να απευθύνει ο ένας στον άλλο και μερικές άλλες όπως;

Να βγάλεις φάουσα.

Να σου 'ρθει νταμουλάς (νταμπλάς).

Να σου ’ρθει κόλπος.

Να σε πάρουν οι καλές κιουράδες (νεράιδες).

Να σε ξεράση η γης.

Να σε πιάσει  γαύλιση .

Να σε πάνε οι τέσσερις.

Που να σούρθει κάουζα (αγιάτρευτη αρρώστια).

2. O Αγιος Μόδεστος στο Αγερσανί εορτάζονταν  στις 18 Δεκεμβρίου ενώ η επίσημη εορτή του είναι η  16^η Δεκεμβρίου.Θεωρείται προστάτης των ζώων και των κτηνοτρόφων και όχι των χωραφιών όπως ίσως εσφαλμένα αναφέρει εδώ ο Μανόλης ο Κάβουρας.

3. Ο  Ορεινός Αξώτης  στην ανάρτησή του με θέμα «Επιδημία ευλογιάς στο Αγερσανί Νάξου το 1923 και η Αγία Βαρβάρα» αναφέρει.

"Τον Δεκέμβρη του 1923 , ήρθε στο Αγερσανί ένας στρατιώτης με άδεια από την Αθήνα . Αυτός είχε προσβληθεί από ευλογιά και μετά λίγες μέρες η αρρώστια εκδηλώθηκε . Καλέσανε γιατρό κι αυτός διέταξε την απομόνωση του στο σπίτι του . Φαγητό του έδιναν από το παραθυράκι . Όμως σε 3 μέρες ο άρρωστος πέθανε αλλά στο μεταξύ η αρρώστια άρχισε να μεταδίδεται στο χωριό .

Καθημερινά πέθαιναν δύο με τρία άτομα και σε διάστημα δεκαπέντε μερώ ο χάρος θέρισε σαράντα περίπου άτομα . Το φέρετρο του κάθε νεκρού το σφράγιζαν αμέσως με ασβέστη και στην κηδεία πηγαίνανε μόνο οι συγγενείς του . Οι υπόλοιποι κάτοικοι του χωριού φοβόντουσαν να πάνε για να μη κολλήσουν . Το σπίτι του αρρώστου το απολύμαιναν με διάφορα φάρμακα , έκαιγαν μέσα θειάφι και το έκλειναν . Τόσος ήταν ο πανικός ώστε πολλοί χωριανοί εγκατέλειπαν το χωριό και έφευγαν στην εξοχή για μεγαλύτερη ασφάλεια . Είχαν τρομάξει βλέποντας τους βλογιοκομμένους και ακούγοντας τα βογγητά τους .

 Η αρρώστια θα αφάνιζε το χωριό , αν οι κάτοικοι δεν κατέφευγαν στην Αγία Βαρβάρα . Την ημέρα της μνήμης της , όλοι οι κάτοικοι , αφού προηγούμενα νήστεψαν έκαναν παράκληση στην Αγία να τους σώσει . Η Αγία Βαρβάρα –μεγάλη η χάρη τζη – άκουσε την προσευχή τους και έσωσε το χωριό

 Αφήγηση Φωτ. Μαργαρίτη , Τασία Τουμπακάρη , Μαρία Αρτσάνου στον Νίκο Κεφαλληνιάδη και δημοσιευμένο στο Φιλολογικό ΝΑΞΙΑΚΟ ΜΕΛΛΟΝ .

 ΄Ομοια αναφορά γίνεται στη σελ.266 του βιβλίου Αγερσανί Νάξου,Το παραγωγικό  και τουριστικό Λειβαδοχώρι που εκδόθηκε το 1987 .

4.Λόγω έλλειψης σχετικής φωτογραφίας με θέμα την Λιτανεία με σκοπό την βροχή μετά από ξηρασία,στο κείμενο έχει προσαρτηθεί  μια παλιά φωτογραφία από την γύρα του Αγίου Σπυρίδωνα την 12^η Δεκεμβρίου.

                                       Δυστυχώς δεν έχω κρατήσει τα στοιχεία αυτού που την ανέβασε

 Η φωτογραφία αυτή κάλλιστα θα μπορούσε να ήταν και από Λιτανεία.Το αναφέρω αυτό γιατί αν και παιδί θυμάμαι να συμμετέχω σε μια τέτοια Λιτανεία.Οι Λιτανείες βέβαια αυτές ήταν πολύ σπάνιες.

Συγκεντρωθήκαμε όπως στην φωτογραφία, στο ίδιο σημείο  στην έξοδο του χωριού,όλοι σχεδόν οι συγχωριανοί και βαδίσαμε με ψαλμωδίες,προσευχές και παρακλήσεις.Περάσαμε από τον ΄Αγιο Γιάννη,το Τυροκομειό και φθάσαμε στην Αλυκή μέσα από τον δρόμο του Λιβαδιού.Στρίψαμε αριστερά προς την Αγία Άννα και ανεβήκαμε   τον δρόμο προς τα Τρανά Πρεβόλια ,μετά προς τον Αγιο Παντελεήμονα,Κατζιλιέρηδες και Αρακοπούλα.Κυκλώσαμε, χωρίς να θυμάμαι άλλες λεπτομέρειες,σχεδόν όλη την καλλιεργήσιμη έκταση του χωριού και καταλήξαμε στον Άγιο Σπυρίδωνα αργά το μεσημέρι.

5.΄Οσοι από τους νέους σε ηλικία,ή όσοι δεν έζησαν εκείνα τα χρόνια στο χωριό,  διαβάσουν ότι υπήρξαν αυτές οι αντιλήψεις ή δεισιδαιμονίες  ίσως να γελάσουν.Θέλω να διαβεβαιώσω όμως ,λόγω βιώματος ,ότι πολλοί άνθρωποι όχι μόνο πίστευαν αυτά που αναφέρονται πιο πάνω αλλά διηγούνταν και άλλα περισσότερα.Επειδή δε τα πίστευαν τα διηγούνταν με πολύ δραματικό,παραστατικό και πειστικό τρόπο. Αποτελούσαν δε σχεδόν καθημερινό βραδινό θέμα με αποτέλεσμα εμείς τα παιδιά είτε να φοβόμαστε να κυκλοφορήσουμε την νύχτα είτε να αποτελούν τακτικούς εφιάλτες στον ύπνο μας.

 

 

Κοινωνικός Βίος στο Παλιό Αγερσανί (Τελευτή)

 

Κεφάλαιο Κοινωνικός Βίος(Τελευτή)

"Ο θάνατος είναι φοβερός. Η ζωή είναι γλυκιά για αυτό και φοβούμαστε την ώρα που θα πεθάνουμε. ΄Αμα όμως έρθει η ώρα μας, άμα τελέψει το λάδι του λυχναριού μας, ότι και να κάνουμε δεν θα μπορέσουμε να τα βάλουμε με τον χάρο και να κρατηθούμε στη ζωή. 

Πολλοί καταλαβαίνουνε πότε φτάνει το τέλος ντων και από διάφορα όνειρα που βλέπουνε. Έτσι άμα  είναι βαριά αρρωστημένοι και δούνε στον νύπνο ντων καράβι στη στεριά θα πεθάνουνε. Όταν  ένας είναι αρρωστημένος βαριά και για λίγες μέρες πάρει την καλή βόλτα και με μερέψει λένε ότι είναι η ομορφιά του χάρου και ο άνθρωπος πεθαίνει μετά από λίγες μέρες. Όταν  κοντεύγει το τέλος του φωνάζει ο ετοιμοθάνατος τους δικούς του και τους δίνει παραγγελιές , συμβουλές, την ευκή του και τους αποχαιρετά. Αν  έχει πικράνει και κανένα χωριανό του τον φωνάζει και του ζητά να τον συγχωρέσει. Όταν  δούνε πως ο  αρρωστημένος είναι ξεγραμμένος και θα πεθάνει φωνάζουνε παπά και κάνει ευκέλαιο τον ξαορεύγει(εξομολογεί) και τον κοινωνά. Όταν  δεν προλάβουν να κοινωνήσουν τον ετοιμοθάνατο το έχουν πολύ κακό και λένε ότι πήγε αμετανόητος και ασυγχώρετος στον άλλο κόσμο. Όταν  ο άρρωστος χαροπαλεύγει και μπορεί να μιλήσει λέει ότι βλέπει το χάρο σαν ένα μεγάλο μαύρο γίγαντα με μία κοφτερή μεγάλη μαχαίρα έτοιμο να του πάρει την ψυχή ντου. Όταν  ο αρρωστημένος ψυχομαχεί πολλές μέρες, λένε ότι έχει κατάρα πάνω ντου ή ότι έχει κάνει άδικο σε κανένα ή περιμένει κάποιον δικό ντου να έρθει. Για αυτό πολλές φορές φωνάζουνε οι δικοί ντου ένα παπά να τονε διαβάσει να μη βασανίζεται άλλο ο δυστυχισμένος.

Μόλις ξεψυχήσει οι δικοί ντου αρχίζουν τις φωνές και πέφτουνε πάνω ντου κλαίοντας και μοιρολοώντας . Οι άλλοι λένε " ζωή σε λόγου σας" στους συγγενείς του νεκρού. Όταν  πεθάνει καένας χτυπάνε την καμπάνα του χωριού λυπητερά και μαθαίνουνε οι χωρικοί ότι κάποιος επέθανε. Μόλις ο αρρωστημένος ξεψυχήσει του κλείνουνε τα μάτια και του φράζουνε τα αυτιά και το στόμα με μπαμπάκι. Πάνω στο στόμα του βάζουνε και πεντάλφα, ένα κερένιο σταυρό για να μην βρικολακιάσει. Ισιώνουν τα ποδάρια και του σταυρώνουνε  τα χέρια. Τον λούζουνε με κρασί και  τον σαβανώνουνε. Το σάβανο είναι άσπρο κάποτο τρεις πήχες και τον σαβανώνει μία γυναίκα πού σαβανώνει πάντοτε τους νεκρούς. Όταν ετοιμάσουνε τον νεκρό τον ακουμπούνε πάνω στο τραπέζι που είναι στολισμένο με γύρους. Τον βάζουνε το νεκρό νάναι στραμμένος δυτικά. Γύρω από το τραπέζι με τον νεκρό κάθουνται όλοι οι συγγενείς και τον μοιρολοούνε τον φυλάουνε όλη τη νύχτα γιατί δεν κάνει να μείνει μοναχός. Όταν  νυχτώσει το σκεπάζουνε με ένα σεντόνι.Τα κάντρα και τους κατρέφτες που στολίζουνε το δωμάτιο τους ντύνουνε  με μαύρο πανί. Από την ώρα που θα ξεψυχήσει ο άνθρωπος μέχρι που να τον θάψουνε οι συγγενείς του και προπάντων οι γυναίκες χτυπιούνται τραβούνε τα μαλλιά τους σπαράζουνε και μοιρολογούνε. 

Στους χωριανούς στο ξενύχτι του νεκρού δίνουνε πικρούς καφέδες να πιούνε. Μέχρι που να ταφεί ο νεκρός πιστεύουνε ότι η ψυχή του φτερουγίζει στα γνωστά ντου μέρη και στους γνωστούς του ανθρώπους. Την άλλη μέρα το πρωί φέρνουνε την κάσια ( φέρετρο). Η κάσια είναι από ξύλο και είναι μακριά όσο το μπόι του νεκρού και στις δύο άκρες στην απάνω που είναι το κεφάλι και στην κάτω που είναι τα ποδάρια είναι στενή. Όταν  ο νεκρός ήτανε φτωχός και δεν είχε αφήσει λεφτά η εκκλησία έδινε λεφτά και κάνανε την κάσια. Όταν  φέρουνε την κάσια βάζουνε μέσα το νεκρό. Την ώρα που τον βγάζουνε έξω σπούνε κάτι πήλινο ένα λαΐνι για ένα σκουτέλι  και το πιάτο που είχενε  το κρασί που τον πλένανε . Την κηδεία ακλουθούνε όλοι οι συγγενείς. Μόνο εκείνοι που είναι αρρωστημένοι και κρεβατωμένοι δεν πηγαίνουν στην κηδεία. Από όπου περνά η κηδεία κλείνουνε τις πόρτες και τα παραθύρια. Όταν  ο νεκρός πού είναι ξέσκεπος και έχει γύρω-γύρω του λουλούδια είναι ήμερος λένε ότι θα πάρει και άλλον μαζί του. Όταν  βρέχει την ώρα της κηδείας λένε ότι δεν θα βιδιάξει(σταματήσει). Οποιος  πεθάνει Σάββατο λένε ότι ήτανε καλός άνθρωπος και θα πάει πολύς κόσμος στην κηδεία του γιατί την άλλη μέρα είναι Κυριακή και δεν δουλεύγουνε. 

Στην εκκλησιά κάνουνε κεροδοσία μοιράζουν κεριά. Οι συγγενείς δεν παίρνουνε κεριά .Οταν τελειώσει η κηδεία τον θάβουνε στο λάκκο που έχουν ανοίξει οι δικοί ντου μέσα στο νεκροταφείο. Πάνω από τον τάφο βάζουν ένα ξύλινο σταυρό και ένα λυχνάρι. Στην κηδεία μοιράζουνε στους χωριανούς ψωμί και ελιές όταν είναι νηστεία και τυρί όταν είναι πασχαλιά(ημέρα που δεν νηστεύουνε.) Μετά από τρεις μέρες κάνουνε τα Πικροκόλλυβα(τρίμερα) και μοιράζουνε στους χωριανούς για να συγχωρέσουνε την ψυχή του πεθαμένου. Μετά από εννιά μέρες κάνουνε τα εννιάμερα και μετά από σαράντα  μέρες κάνουν τα σαράντα. Σε αυτά φτιάχνουνε κόλλυβα βράζουνε στάρι και βάζουνε μαζί μαϊντανό, ρούδι ,σταφίδες αμύγδαλα, ζάχαρη και κουφέτα. Μέχρι τσι σαράντα μέρες πιστεύουνε ότι η ψυχή είναι ελεύθερη και  τριγυρνά σε γνωστά μέρη. Στις σαράντα μέρες πάει για να κριθεί και μετά θα πάει στον παράδεισο για στην κόλαση. Όταν  κάνουνε τα μνημόσυνα πηγαίνουνε στο νεκροταφείο και εκεί  θυμιάζουνε  τον τάφο και ανάβουνε και το καντήλι. Πολλές γυναίκες ανάβουνε τα καντήλια και άλλων τάφων και τα θυμιάζουνε. Κάθε Σάββατο βράδυ όταν χτυπήσει το σπερνό(εσπερινός) πηγαίνουνε και ανάβουνε το καντήλι του νεκρού θυμιάζουνε τον τάφο του και τον στολίζουνε με λουλούδια. 

Σε τρία χρόνια από το θάνατο του νεκρού ξεχώνουνε τον νεκρό,(1) παίρνουνε τα κόκκαλα του πεθαμένου και τα βάζουνε σε ένα κασελάκι. Μοιράζουν πάλι ψωμί ελιές και κρασί. Όταν ξεχώσουνε το νεκρό μετά από τρία χρόνια και δεν έχει λιώσει  το σώμα ντου λένε ότι ήταν αφορεσμένος και για αυτό δεν έλιωσε τόσα χρόνια. Φωνάζουνε τον παπά κάνει λειτουργιά  και δίνει ευκές και έτσι λιώνει το σώμα. Για να μη γίνει βρικόλακας ο νεκρός του βάζουνε προτού τον θάψουνε την πεντάλφα.Όσες   από τις γυναίκες έχουνε πένθος φορούνε μαύρα ρούχα και η μάνα και η γυναίκα του πεθαμένου φορούν μαύρο μαντήλι. Οι άντρες φορούνε πένθος μία κορδέλα μαύρη στο γιλέκο ή στο μανίκι και μένουνε αξύριστοι σαράντα  μέρες."

Υπαγόρευσε ο Εμμανουήλ Κάβουρας

Από την εργασία της Φιλίππας Καραμπάτση το 1968 με θέμα «Λαογραφική Συλλογή εκ του χωρίου Άγιος Αρσένιος Επαρχία Νάξου που  έχει αναρτηθεί στην ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΠΕΡΓΑΜΟΣ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

1.Ξέχωμα νεκρού.

Οι παλιοί άνθρωποι και συγκεκριμένα οι αγερσανιώτες,που τους έζησα, έδιναν πολύ μεγάλη σημασία στις μετά θάνατον διαδικασίες και στα έθιμα ,μεταξύ των οποίων ήταν και το  ξέχωμα  του νεκρού τους καθώς και  η φύλαξη και συντήρηση των οστών του στο οστεοφυλάκειο.Είχα την δύσκολη εμπειρία ως μικρό παιδί,δημοτικού σχολείου μαθητής,και μένει ακόμη στην μνήμη μου ζωντανά σαν τότε που ο νονός μου, ο αγαπημένος και συγχωρεμένος Κώστας Σ.Κάβουρας (Κωστής), με πήρε μαζί του στο νεκροταφείο του  χωριού (1965 ή 66 κατά τον γιό του Στέλιο Κάβουρα) για να ξεχώσει τον πεθερό  του Δημήτρη Καπρή¨Καπιροδημήτρη¨ και καθάριζε τα οστά της ένα προς ένα με κρασί και στη συνέχεια τα εναπόθετε σε ένα λευκό σεντόνι για το κουτί και το οστεοφυλάκειο.

Σημείωση συντάκτη.

• Σκέφτηκα αρκετά εάν θα έπρεπε να μεταφέρω  και αυτή την  πλευρά της κοινωνικής ζωής. Αποφάσισα όμως ότι πρέπει όσο και αν προκαλέσει ανάμεικτα συναισθήματα διότι υπάρχει και αυτή η πραγματικότητα της ζωής μας.  
• Η αφήγηση αναφέρεται στην περίπτωση άρρωστου που αποδημεί.Η ίδια περιγραφή αφορά και κάθε άλλη περίπτωση θανάτου εκτός από τα σημεία που η αρρώστια επέβαλε κάποια άλλη συμπεριφορά.Δεν αναφέρονται επίσης οι περιπτώσεις αιφνίδιου θανάτου μωρού ή μικρού παιδιού που δεν συνάντησα ή δεν ενθυμούμαι στα παιδικά μου χρόνια για να την μεταφέρω. 
• Στο εθιμικό και στις διαδικασίες που ακολουθούνταν  πριν και μετά την ταφή του νεκρού υπάρχουν στην μνήμη μου και άλλα ¨δρώμενα¨που δεν επιθυμώ να επεκταθώ.

Κοινωνικός Βίος στο Παλιό Αγερσανί (Γέννηση)

 

Συνέχεια Από την εργασία της Φιλίππας Καραμπάτση το 1968 με θέμα «Λαογραφική Συλλογή εκ του χωρίου Άγιος Αρσένιος Επαρχία Νάξου που  έχει αναρτηθεί στην ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΠΕΡΓΑΜΟΣ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Κεφάλαιο Κοινωνικός Βίος(Γέννηση)

Τα παιδιά είναι ευλογία Θεού μέσα στο σπίτι και ευτυχία για αυτό και μαζί με τις ευκές του γάμου λένε τους νιόπαντρους «Να ζήσετε και με κληρονόμους». Όποιοι δεν έχουνε παιδιά είναι σεκλέτι  (δυστυχισμένοι) γιατί δεν θάχουνε μια  παρηγοριά και ένα αποκούμπι(στήριγμα) στα γεράματά ντων. 

Πολλές γυναίκες  από την κοιλιά της γκαστρωμένης καταλαβαίνουνε αν θα γεννηθεί γιος  για θυγατέρα.Οι  γκαστρωμένες τη μέρα του Αι Συμεών και τη μέρα του Αι Λευτέρη δεν κάνουνε καμία δουλειά,γιατί όταν δουλέψουνε ο Αι Λευτέρης δεν θα τους δώσει καλή λευτεριά, καλή γέννα και ο Αι Συμεώνας θα κάνει το παιδί ντων σημειωμένο(ελαττωματικό).

Πολλές για να πάει καλά η γέννα ντων  τάζονται στους Αγίους αυτούς πού είναι και προστάτες ντων. Στην γκαστρωμένη εύκονται ¨με το καλό¨,¨καλή λευτεριά¨. Την παλιά εποχή οι γυναίκες γεννούσαν πάνω σε σκαμνιά. Όταν  γεννούσε η λεχώνα την βάζανε πάνω στο σοφά και την καπνίζανε με αγιόκλαδα και ρόδα για να μην την πιάσει το κακό μάτι. Το μωρό μετά από τρεις  μέρες το λούζανε. Η μαμή που ξεγέννησε τη γυναίκα έλουζε και το παιδί. Το παιδί το λούζανε μέσα σε νερό που έχουν ρίξει λουλούδια, μάπες, ζάχαρη ,ψωμί και λεφτά. Τα λουλούδια τα ρίχνουνε για να είναι όμορφο, τη ζάχαρη να είναι γλυκό,το ψωμί για να είναι γερό και τα λεφτά για να είναι πλούσιο. Το μωρό θα το φασκιώσουν (1) με φασκιές πλεκτές από μπαμπάκι. Μετά από 40 μέρες όταν θα σαραντίσει πάει η μάνα το παιδί στην εκκλησία για να τσι διαβάσει ο παπάς την ευκή. Όταν είναι αγόρι το παιδί ο παπάς το παίρνει και το γυρνά μέσα στο ιερό.

Φάσκιωμα

Μέχρι να περάσουνε 40 μέρες από τη γέννα για να σαραντίσει η λεχώνα φυλάγεται από το κακό μάτι και τις καλές κιουράδες και τα άλλα κακά αερικά. Για να μην την πιάσει το κακό μάτι βάζουνε κάτω από το μαξιλάρι της λεχώνας ένα κομμάτι ψωμί. Για να μην μπαίνουν μέσα στο σπίτι οι καλές κιουράδες στηλώνουν πίσω από την πόρτα την πινακωτή και κρεμούνε το σταυρό τω βαγιώ. Δεν αφήνουνε μόνη τη λεχώνα και η πόρτα δεν ανοίγει άμα βασιλέψει ο ήλιος. Όταν έρθει καένας στο σπίτι βασιλεμένος ο ήλιος πρέπει να βγάλει τα παπούτσια ντου και να τα αφήσει έξω ή να αφήσει έξω το ραβδί ντου.

Όταν η λεχώνα σηκωθεί πατά σίδερο.Η  ασαράντιστη λεχώνα δεν πηγαίνει στα σπίτια των άλλων χωριανών παρά μόνο άμα σαραντίσει γιατί δεν τόχουνε σε καλό . Το βρέφος αφού το σπαργανώσουν και το καπνίσουν και αυτό για να μην το πιάσει το κακό μάτι το βάζουνε μέσα στην κούνια. Οι κούνιες πρώτα ήτανε ξύλινες χαμηλές με σκαλιστά στα πλάγια. Όπως και τη λεχώνα έτσι και το βρέφος το προσέχουνε πολύ από το μάτιασμα και τις καλές κιουράδες. Οι καλές κιουράδες (2) όταν βρίσκανε τα μωρά μόνα ντων τα έπαιρναν και τα σκότωναν στον ποταμό ή τα αρρωσταίνανε. Όταν  το μωρό είναι αρρωστημένο το περνούνε από το παραθύρι της Αγίας Ειρήνης ή το τάζουνε  σε κανένα Άγιο.

Κούνια

Αρχείο Γιάννη και Κατερίνας Αρτσάνου

Ο άνθρωπος που θα βαφτίσει το παιδί λέγεται σάντουλος ή νουνός ή κουμπάρος. Η βάφτιση γινόταν σε 8 έως 15 μέρες από τη γέννηση του παιδιού και όταν έπεφτε ανάγκη και μονήμερα (την ημέρα της γεννήσεως). Όταν  το πρώτο παιδί είναι αρσενικό το όνομα θα το δώσει ο πατέρας και του δίνει το όνομα του αφέντη του. Όταν το πρώτο παιδί είναι κορίτσι το όνομα θα το δώσει η μάνα και θα του δώσει το όνομα τσι μάνας της. Όταν όμως έχουνε τάξει το παιδί στον Άγιο θα του δώσουν το όνομα του Αγίου που το έταξαν. Όταν  γίνει η βάφτιση μαζεύουνται όλοι στο σπίτι και εκεί γίνονται τα τρακαμέντα(τα κεράσματα) και τα τραπέζια(η διασκέδασις).Ο σάντουλος μοιράζει στα παιδιά του χωριού μαρτυριάρικα(λεφτά) (3)και δίνει και στη μάνα του παιδιού δώρο λεφτά. Στα τραπέζια έχουνε καλά φαγητά και μπόλικο κρασί. Ο σάντουλος  τρεις κυριακάδες μετά τη βάφτιση παίρνει το παιδί από το σπίτι και το πηγαίνει στην εκκλησία για να κοινωνήσει. Όταν  το παιδί γεννηθεί ετοιμοθάνατο το βαφτίζουν με αεροβάπτισμα γιατί  τα παιδιά που πεθαίνουν αβάπτιστα λένε τα τρώνε τα άγρια θηρία για αυτό και κοιτάζουνε εάν είναι ετοιμοθάνατα να τα βαφτίσουν αμέσως στον αγέρα.

Βάπτιση

Τα παλιά χρόνια τα παιδιά δεν τα έστελναν οι γονιοί των στα σκολειά γιατί τα θέλανε  όλο στα χωράφια. Έτσι λιγοστοί μαθαίνανε γράμματα. Τα παιδιά παίζανε πολλά παιχνίδια σαν (όπως) μπίλιες (βόλους), αμάδες (πλάκες),μπάλες,σουβλάρια (σφυρίχτρες),σβούρα, ψάρι (αετός), κουτσούνες (κούκλες) πετροπόλεμο, βαρέλι,κουλουμπάρδα,κούνια με βουρλιές(σχοινιά) πάνω σε μεγάλα δέντρα,κρυφτό.

Υπαγόρευσε την Κυριακή Κάβουρα

 

1.Φάσκιωμα.Θυμάμαι τις φρεσκοπλυμένες φασκιές να κρέμονται από τα σχοινιά των απλωταριών του χωριού.Ο κύριος λόγος του φασκιώματος αφορούσε την ανατομική εξέλιξη του σώματος του νεογνού π.χ. να γίνουν ίσια τα πόδια του.

2.Καλές Κιουράδες. Καλές Κυράδες λένε τις νεράιδες στα περισσότερα Αιγαιοπελαγίτικα νησιά.

Πολλοί μύθοι και ιστορίες υπάρχουν γι’αυτές από τους νησιώτες συνήθως με κακά αποτελέσματα για όποιον τις συναντούσε.

3.Μαρτυριάρικα.Θυμάμαι ως παιδί ότι μετά την βάπτιση που ο κόσμος γύριζε στο σπίτι του νεοβαπτισμένου τρέχαμε εμείς τα παιδιά να πάρουμε μια καλή θέση έξω από την πόρτα του σπιτιού όταν ο νονός θα έδινε τα μαρτυριάρικα.Συνήθως ο νονός έβγαινε στην πόρτα του σπιτιού κα δεν  μας μοίραζε τα χρήματα(πενηνταράκια συνήθως) αλλά τα πετούσε(σκορπούσε) προς το μέρος μας και εμείς πέφτανε ο ένας πάνω στον άλλο για να τα πιάσουμε από το χώμα.

Συνεχίζεται......

Κοινωνικός Βίος στο Παλιό Αγερσανί (Γάμος)

Κεφάλαιο Κοινωνικός Βίος.

1. Γάμος

Τον γάμο τον λέμε και χαρά γιατί τη μέρα του γάμου χαίρουνται όλοι. Οι νιόπαντροι, το συγγενολόι και όλο το χωριό.Τις πιο πολλές φορές οι γάμοι γίνουνται το φθινόπωρο. Συγγενείς του γαμπρού και από τη μεριά της νύφης πηγαίνουνε στα σπίτια των χωρικών και τους καλούν στο γάμο.Ο σάντουλος  του γαμπρού, για της νύφης είναι τις πιο πολλές φορές και ο κουμπάρος που θα τους στεφανώσει. Το στρώσιμο του κρεβατιού το κάνουνε ανύπαντρες κοπέλες. Μαζεύουνται γύρω από το κρεβάτι και τινάζουνε όλες μαζί το αχυρένιο στρώμα. Μετά περνούνε από μία μεριά η καθεμιά τους το σεντόνι και το στρώνουνε.Στο στρώσιμο λένε ευκές για τους γαμπρούς( γαμπρό και νύφη) και εύκονται η μια στην άλλη γρήγορα και στο δικό σου κρεβάτι. Όταν  το στρώσουνε ρίχνουνε με τραγούδια και ευχές πάνω στο κρεβάτι κουφέτα λεφτά και βάζουνε και ένα μωρό αγοράκι πάνω στο κρεβάτι για να φέρει γούρι στο αντρόγυνο. Την παραμονή του γάμου το Σάββατο το πρωί σφάζουνε τα αρνιά και τα κατσίκια για να είναι έτοιμα να τα μαγειρέψουνε την Κυριακή. Το Σάββατο το βράδυ κάνουνε τις λοιπές δουλειές που μένουν. Ο γάμος γίνεται την Κυριακή το απόγευμα. Το πρωί στην εκκλησιά  πάνε οι γαμπροί να ακούσουνε τη λειτουργιά και να κοινωνήσουνε. Το μεσημέρι της Κυριακής μαζεύουνται στο σπίτι της νύφης ανύπαντρες κοπέλες να τη στολίσουνε. Δεν πηγαίνουνε ορφανές κοπέλες αλλά κοπέλες που ζούνε και οι δύο γονοί ντων. Στο στόλισμα του γαμπρού πηγαίνουνε οι λεύτεροι φίλοι του και τον ξυρίζουν και τον ντύνουν και λένε και καλαμπούρια( αστεία).

Και στη νύφη και στο γαμπρό άμα τους ντύσουνε τους βάνουνε  στη μέση ντων ψαλίδι και δίχτυ για να μην τους πιάσει το κακό μάτι. Οι συγγενείς και οι φίλοι του γαμπρού άμα τον στολίσουνε τον παίρνουνε και τον πηγαίνουνε στο σπίτι της νύφης μαζί με τα βιολιά. Όταν  πάνε στο σπίτι της νύφης εκείνη είναι έτοιμη. Πηγαίνει μπροστά στους γονιούς της και κάνει τρεις μετάνοιες. Οι γονιοί της της δίνουνε την ευκή ντων και η νύφη τους φιλά το χέρι. Μετά φεύγουνε όλοι μαζί για την εκκλησιά. Στο δρόμο παίζουνε τα βιολιά . 

Βιβλίο Αγερσανί Νάξου

Τα στέφανα του γάμου ήτανε πλεμμένα με κλίμα και όμορφες κορδέλες. Το ποτήρι που πίνουνε οι γαμπροί κρασί το παίρνουνε μετά ο κουμπάρος και οι λεύτεροι  και πίνουνε για να παντρευτούνε γρήγορα. Το ποτήρι αυτό το φυλάγουνε για να παντρευτούνε και άλλοι από την οικογένεια. Στο χορό του Ησαΐα ραίνουνε τους νεόνυμφους με λουλούδια, κουφέτα, βαμβακόσπορο και ρύζι για να ζήσουν όμορφα μαζί μέχρι που να ασπρίσουν τα μαλλιά ντων. Στο τέλος του γάμου φιλούνε όλοι τα στέφανα και δίνουν ευχές ¨Να ζήσετε καλογερασμένοι¨ ¨Και με κληρονόμους¨ και στους γονιούς της νύφης και του γαμπρού ¨Να σας ζήσουν¨ και αν έχουν κι άλλα παιδιά ελεύθερα ¨Και στα υπόλοιπα¨.

Όταν  βάζουν τα στέφανα στους γαμπρούς βαρούνε σμπάρους. Από τα κουφέτα του δίσκου πού ραίνουνε τους γαμπρούς παίρνουνε οι ελεύθερες κοπέλες τρία και τα βάζουνε το βράδυ στο μαξιλάρι ντων για να δούνε ποιον θα πάρουνε. Όταν   τελειώσει ο γάμος πάνε όλοι μαζί με τα βιολιά στο σπίτι του γαμπρού. 

Αρχείο Ιάκωβος Μελισσουργός

(ο γάμος των γονιών μου)

Επιστροφή από την εκκλησιά

Εκεί στο κατέφλιο του σπιτιού δίνει η πεθερά στο γαμπρό και στη νύφη γλυκό. Η πεθερά φορά στην κεφαλή άσπρο τουλουπάνι και όταν μπαίνει η νύφη μέσα στο σπίτι της τάζει ζώα για προίκα και σπάζει ένα ρούδι. Όταν  μπούνε μέσα στο σπίτι οι γαμπροί και ο κουμπάρος κάθονται στο σοφά και οι άλλοι γύρω ντων. Τότε αρχινούνε όλοι να τους παινεύουν με τραγούδια και να παίζουνε και τα βιολιά.Μέσα σε μεγάλες πετσέτες έχουνε κουφέτα και μοιράζουν στον κόσμο και τους δίνουνε ρακί για να πιούνε και να ευκηθούν. Ωσπου  να τους τρατάρουν(κεράσουν) έχει νυχτώσει και αρχινούνε να στρώνουνε τα τραπέζια. Έχουνε μαγειρέψει κάμποσα κρέατα γιαχνιστά και μακαρόνια πατάτες τυριά και αυγά. Τα τραπέζια αν είναι καλός καιρός τα στρώνουνε όξω στη γαλαρία. Στο τραπέζι των νεόνυμφων κάθονται οι κουμπάροι και οι στενοί συγγενείς. Έτσι  αρχινά το γλέντι. Πρώτος το χορό σηκώνεται ο  γαμπρός και χορεύγει τη νύφη. Μετά σηκώνεται ο κουμπάρος και χορεύγει τη νύφη. Μετά σηκώνεται ο κουμπάρος χορεύγει τη νύφη και μετά οι άλλοι. Χορεύγουν καλαματιανό, συρτό και Μπάλο. Έτσι  χορεύγοντας και τραγουδώντας έρχεται η Δευτέρα. Την παλιά εποχή γλεντούσαεν τρεις μέρες συνέχεια. Μετά από τις τρεις μέρες πηγαίνανε  να κοιμηθούνε αλλά οι νιόπαντροι δεν κοιμόντουσαν μαζί της τρεις πρώτες βραδιές γιατί ήταν διαβασμένοι. Τώρα όμως δεν γίνεται αυτό.

Τώρα τη Δευτέρα το πρωί στέλνουνε τους νεόνυμφους για ύπνο ,ενώ οι πιο γλεντζέδες συνεχίζουν το γλέντι. Το απόγευμα πηγαίνουνε μαζί με τα βιολιά και κάνουνε πατινάδες στους νεόνυφους. ¨σήκως απάνω νύφη μου να δεις την πρασινάδα να δεις και που σου κάνουνε ωραία πατινάδα¨και άλλα τέτοια. Σηκωνόντουσαν οι γαμπροί ντυνόντουσαν και συνέχιζανε το γλέντι. Ο γαμπρός τρεις μέρες συνέχεια δεν βγαίνει από το σπίτι και δεν περνά από ποτάμι. Την πρώτη Κυριακή μετά από το γάμο γίνεται ο αντίγαμος. Πάνε μαζί οι νεόνυμφοι στην εκκλησιά και το μεσημέρι τρώνε όλοι οι συγγενείς στο τραπέζι μαζί.Το βράδυ πάλι καλούνε τους χωρικούς και γλεντούνε μέχρι το πρωί της Δευτέρας. Αν οι νιόνυφοι συναντήσουνε, προτού περάσουν 40 μέρες από το γάμο κηδεία, τόχουνε σε κακό για αυτό αξανίουνε  (1) να μην πολυβγαίνουν όξω και άμα βγαίνουνε φυλάγονται.

Υπαγόρευσε η Κυριακή Κάβουρα(ετών 76 αγράμματος)

1.Αξανίω=κοιτάξω

Συνεχίζεται.!!!

Από την εργασία της Φιλίππας Καραμπάτση το 1968 με θέμα «Λαογραφική Συλλογή εκ του χωρίου Άγιος Αρσένιος Επαρχία Νάξου που  έχει αναρτηθεί στην ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΠΕΡΓΑΜΟΣ του Πανεπιστημίου Αθηνών.