Γεωγραφία Νεωτερική-Ἀξιᾶ

Ἡ χάρτα τοῦ Ρήγα

Ἀντί προλόγου.

Τό 1791 οἱ Δανιήλ Φιλιππίδης καὶ ὁ  ἐξάδελφός του Γρηγὸριος Κωνσταντάς ,οι ἐπωνομαζόμενοι καὶ  Δημητριείς κυκλοφορούν τὸ σπουδαὶο ἔργο για τὴν ἐποχή του, τὴν «Γεωγραφὶα Νεωτερικὴ.»

Ἡ Νεωτερικὴ Γεωγραφὶα μπορεῖ νὰ ἐνταχθεῖ στὸν  ἲδιο χῶρο ,στὸ ἲδιο πνευματικὸ κλὶμα ποὺ ἒδωσε τό  Ὑπὸμνημα τοῦ Κοραὴ (1803) ἢ τήν  ῾Ελληνική Νομαρχία (1806).

Ἡ σύνθεση τοῦ βιβλίου πραγματοποιείται χρονικά μέσα στήν ἔκρηξη τῆς γαλλικῆς ἐπανάστασης ὁπού τᾶ πᾶντα συζητιοῦνται κρίνονται και ἀμφισβητοῦνται .

Ἡ Γ.Ν. τοποθετεῖται ἀνάμεσα στα κείμενα του νεοελληνικοῦ στοχασμοῦ.

Τὸ σπουδαίο αὺτὸ ἒργο χρησιμοποιὴθηκε ἐκτός των ἄλλων και ἀπὸ τοὺς περιηγητὲς ποὺ περιόδευσαν στὴν Ἑλλὰδα τὰ μεταγενὲστερα χρὸνια,ὂπως τοὺς  Pouqueville, Leake, Henry Holland, J.B. Hobhouse ,ἀκὸμη καὶ τὸν Byron.

Παρατίθεται ὁλόκληρη και ὡς ἔχει ἡ ἀναφορά της για τή Νάξο.

Περὶ τῆς Ἀξιᾶς(Κυκλὰδος)

Αὐτὴ ἡ νῆσος ὁποὺ ἐλέγουνταν τὸ παλαιό Νὰξος,γυρὶζει κοντά 35 λὲγαις καὶ εἶναι ἡ μεγαλὺτερη,ἡ εὐφορώτερη καὶ ὀμορφότερη ἀπὸ ὃλαις ταῖς Κυκλὰδες.

Ἐκεῖνα ὁποὺ κὰμνουν τὴν Ἀξιὰ περὶφημη,τὰ πρῶτα εἰναι τὸ ὓψος τῶν βουνῶν της,τὸ πλῆθος τὰ μὰρμαρα ὁποὺ εὐγαὶνουν,ἡ ὀμορφὰδα τῶν πεδιὰδων της,τὸ πλῆθος τῶν κὴπων της,γεμὰτων ἀπὸ κὰθε λογῆς κὰρπιμα δὲνδρα,τὰ δὰση των ἐλιῶν , πορτοκαλιῶν, λεἲμονιῶν, κιτριῶν, συκαμιῶν,ροδιῶν και τ.

Ὃλα αὐτὰ τὰ καλὰ της τὴν κὰμνουν νὰ εἶναι βασὶλισσα τῶν Κυκλάδων· ἑκεῖνο ὃμως ὁπού κὰμνει νὰ μὴν ἀκμὰζῃ ἡ πραγμάτεια εἰς αὐτὴν ,εἶναι ἡ στὲρηση καλοῦ λιμὲνος,καὶ ἡ ἀναξιὸτης τὼν κατοὶκων της ἐκδεδιῃτημὲνων ἀπὸ τὰ ἀγαθὰ τοῦ νησιοῦ τους.

Ἡ Νὰξος μ΄ ὃλον ὁποὺ εἶναι ἀλὶμενη ,ἐστὰθηκε  ποτὲ μια δημοκρατὶα πολλὰ δυνατὴ,καὶ ἐθαλασσοκρατοῦσε εἰς τὸν καιρόν ὁποὺ  οἱ Πὲρσαι πέρασαν εἱς το Αἰγαὶο πὲλαγος· ἐξουσὶαζε τὴν Πὰρο καὶ τὴν Ἂνδρο.Εἰς τὸν Πελοποννησιακὸ πὸλεμο ἡ Νὰξος ἦταν μὲ τοὺς Ἀθηναὶους· ὓστερα ἐπὲρασε κ’ αὐτὴ εἰς τὴν ἐξουσὶα τῶν Ρωμὰνων· μετὰ τὴν μὰχη τῶν Φιλὶππων ὁ Ἀντὼνιος τὴν ἒδωκε εἰς τοὺς Ροδὶους, καὶ μ` ὀλὶγο ὓστερα τοὺς τὴν ἐπῆρε· ὓστερα ἐπὲρασε εἰς τὴν ἐξουσὶα τῶν Ρωμαὶων.

Μετὰ τὴν ἂλωση τῆς Κωνσταντινουπὸλεως ἀπὸ τοὺς Λατὶνους,Σανοὺδος ἂρχοντας Βενετζιὰνος τὴν ἐπῆρε μαζὶ μὲ ταῖς ἂλλαις,τὴν Πὰρο δηλαδὴ, Ἀντὶπαρο, Σὶφνο, Πολὺκανδρο,Ἀνὰφη,Νιὸ καὶ Σαντορὶνη·καὶ εἶχε τὴν καθὲδρα του εἰς τὴν Νὰξο· ὁ αὐτοκρὰτωρ Ἒρρικος τὸν ἒδωκε νὰ λέγεται δοὺκας τοῦ Αἰγαὶου πελάγους,καὶ πρὶγκιπας τῆς αὐτοκρατορὶας.

Κυκλάδες

Οἱ πρῶτοι τώρα εἰς τὴν Ἀξιὰ ὀνομὰζονται ἐπίτροποι ,καὶ αὐτοὶ διοικοῦν τὸ νησὶ· εἶναι τρὸπον τινὰ ὡς κεφαλαῖς μιᾶς δημοκρατὶας ,καὶ ἒχουν ἐξουσὶα νὰ παιδεύσουν κάθε ἓνα ὁποὺ ἢθελε ἀτακτὴση,μὲ κὰθε παιδεὶα ἒξω κεφαλικὴ.Οἱ Ἀξιῶται οἱ περισσὸτεροι εἶναι Ἀνατολικοὶ,οἱ ἐπὶλὸιποι Λατῖνοι ,καὶ ἒχουν καὶ οἱ δυὸ τοὺς ἀρχιερεῖς τους,καὶ ἓνα ἂσπονδο μῖσος ἀναμεταξὺ τους,θὲλωντας κὰθε ἓνας νὰ εἶναι ὁμόθρησκος κὰθε ἂλλος μὲ λὸγου του.Οἱ Ἀξιῶτες γενικὼς ὃλοι κατηγοροῦνται διὰ πολλὰ ἐλαττὼματα·εἰς τὰ ἢθη τους εἶναι ὃλοι χωριὰται ,ἀνὰξιοι οἰκονὸμοι,ἀνὰξιοι εἰς τὴν θὰλασσα·τὸ νησὶ τους μὲ ὃλον ὁποὺ εἶναι ἀλὶμενο,ἠμποροῦσε μ’ ὃλον τοῦτο νἆναι μητρὸπολι τῶν Κυκλάδων καὶ Σπορὰδων νὴσων διὰ τὸ μὲγεθὸς του καὶ τά φυσικά καλά ὁποὺ ἒχει,μὰ ὃταν οἱ Νὰξιοι εἶναι ἀνάξιοι,τὶ προσμένεις ἀπό τή Νάξο.

Κοντά εἰς ταῖς κοιναῖς κακίαις οἱ πρῶτοι Νάξιοι ἒχουν και τούς καπνούς τῆς εὐγενείας,και ἂλλοι ἀνεβάζουν τὸ γὲνος τους ὤς τόν Ἰουστινιανό ,ἄλλοι ὤς τούς Παλαιολόγους και τ. Ἡ Ἀξιά μ’ ὅλον ὁπού εἶναι τόσο μεγάλη ,και τέτοια καλή ,εἶναι ὅμως πολλά ὀλίγο κατοικημένη · μόλις ἔχει λέγουν,8 χιλιάδες κατοίκους.  Ἡ Τῆνος συγκρινόμενη με την Ἀξιά  δεν εἶναι τίποτες,οἱ Ἀξιῶται πάλιν συγκρινόμενοι με τούς Τηνιακούς δεν εἶν’ τίποτες.

Εὐγαίνει ἀπό την Ἀξιά κριθάρι,κρασί,σῦκα,βαμπάκι,μετάξι,λάδι.Τό ὑψηλότερο βουνό ὀνομάζεται Δία,το ἄλλο Κορονίς ἀπό τή νύμφη Κορωνίδα,τροφό τοῦ Βάκχου·ἐπειδή  οἱ παλαιοί  Νάξιοι ἔλεγαν πώς εἰς τό νησί τους ἀνατράφηκε αὐτός ὁ θεός ὁ ἔφορος τῶν μπεκρίδων. Εἰς τά νομίσματά τους οἱ παλαιοί Νάξιοι εἶχαν γλυφή ἀπό τό ἕνα μέρος τό πρόσωπο τοῦ Διονύσου γενάτου,και ἀπό το ἄλλο μέρος,ἕνα σειληνό με ἕνα μπουκάλι στο χέρι.Φαίνεται ἀκόμι και το σπήλαιο ὁποὺ λέγουν πώς οἱ Βάκχαις  ἑώρταζαν τά Ὄργια.

Ἡ Ἀξιά ἔχει ἀκόμι και μέταλλα χρυσοῦ,και ἀσιμιοῦ.

Ἡ πόλι ἡ μητρόπολι τοῦ νησιοῦ ὁπού εἶναι ὀμώνυμη μέ αὐτὸ ,εἶναι εἰς το δυτικό μέρος ἀντικρύ εἰς την Πάρο,και ἔχει και ἕνα κάστρο κτῖσμα τοῦ πρώτου δουκός·μέσα εἰς αὐτό κάθονται ὅλο Λατῖνοι ,οἱ Ἀνατολικοί ὁπού εἶναι πολλά περισσότεροι ἐκτείνονται ἀπ’ αὐτοῦ  ἔως εἰς την θάλασσα . Οἱ εὐγενείς   ἔχουν πύργους εἰς τούς ἀγρούς ,και διατρίβουν συχνά εἰς αὐτούς· 

Υ.Γ. Οἱ  χάρτες εἰς τό κείμενο εἶναι δική μου τοποθέτηση.

 

Απόκριες στο Αγερσανί μιας άλλης εποχής !!

 

Η  εργασία της  Φιλολόγου Φιλίππας Καραμπάτση το 1968 με θέμα «Λαογραφική Συλλογή εκ  του  χωρίου Άγιος  Αρσένιος Επαρχία Νάξου πού  έχει αναρτηθεί στην ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΠΕΡΓΑΜΟΣ του Πανεπιστημίου Αθηνών,στις σελίδες 126-129 αναφέρει για την περίοδο των Αποκριών τα παρακάτω:

    *    «Από την Κυριακή του Τελώνη που ανοίγει το Τριώδι μέχρι την Καθαρή Δευτέρα οι χωριανοί το ρίχνουνε λίγο έξω.Τρώνε καλά φαγητά και γλεντούνε.

Τις μέρες αυτές μασκαρεύονται και τριγυρνάνε στα σπίτια.Μασκαρεύονται σατανάδες, γάιδαροι,ψαράδες,γαμπροί και νυφάδες αλλά μασκαρεύονται και κορδελλάτοι (οι άντρες) και κορδελλάτισσες (οι γυναίκες).

Αρχείο Μαρίας Τολάκη

Την  Τσικνοπέμπτη τσικνώνουνε τα φαγητά των.Τηγανίζουνε συκώτια και κρέατα και κάνουνε ομελέτα με αυγά,γάλα,άνιθο και αλεύρι.

Την Κυριακή της Κρεατινής ντύνονται κορδελλάτοι  μόνο οι άντρες.Φορούνε στη μέση γύρους κεντητούς και από πάνω ένα πουκάμισο άσπρο.

Αρχείο Αρτεμις Αναγνωστοπούλου

(περίπου 1960-1962)

Αρχείο Ευαγγελίας Δημητροκάλλη

                                                      

** Αρχείο Δήμητρας Ε.Κάβουρα

(1995)

Όλο το πουκάμισο και ο γύρος είναι σκεπασμένα με χρωματιστές ταφταδένιες κορδέλλες και άλλα στολίδια.

Την Κυριακή της Τυροφάγου ντύνονται τα κορίτσια.Και αυτά φορούνε γύρους με μπόλικες κορδέλλες χρωματιστές.Φορούνε και στα κεφάλια ωραίες ψάθες(καπέλα) στολισμένες με λουλουδάκια και χρυσές κλωστές.

Αρχείο Ε.Πολυκρετη

(περίπου 1961-1962)

Αρχείο Δήμητρας Ε.Καβουρα

(1965)

Τη βδομάδα της Τυροφάγου κάναμε μακαρόνια άσπρα με τυρί και τρώμε.Τα μακαρόνια τα φτιάχνουμε μόνοι μας με ζύμη.Φτιάχνουμε τη ζύμη μέσα σε σκάφη.Μετά τη βάζουμε πάνω σε μια πιατέλα, την κόβουμε με το μαχαίρι λίγη-λίγη και την κάνουμε σφόγια.Πλάθουμε την ανοίγουμε στο τραπέζι και όταν στεγνώσει την κόβουμε ψιλή-ψιλή σε μακαρόνια και τα ξεραίνουμε στον ήλιο.

Την βδομάδα αυτή τρώμε τυρί και πίνουμε και γάλα.

Την Κυριακή της Τυροφάγου δίνουμε άσπρα μακαρόνια και ρυζόγαλο που φτιάχνουμε στις όρνιθες για να γεννούνε πολλά αυγά.

Την Καθαρή Δευτέρα σηκωνόμαστε πρωί πρωί και ξεθερμίζουμε (καθαρίζουμε).Καθαρίζουμε τα κιούπια μας,τα μεθύρια και όλο το σπίτι.

Μετά παίρνουμε ένα ντουρά με ελιές,κρεμμύδια και ψωμί και τραβάμε για έξω από το χωριό.

Πρώτα που ήτανε η Αλυκή και είχε θαλασσινά τραβούσαμε κατά κει.

Εκεί μαζευότανε όλο το χωριό.Παίζαμε dουμπάκι και dζαμπούνα και χορεύγαμε.Λέαμε καλαμπούρια και ένα σωρό τραγούδια.Ερχόντουσαν και πολλοί μασκαρεμένοι και μας κάνανε και γελούσαμε.

Ψαρεύαμε θαλασσινά,αχοιβάδες,καβούρια,αχινούς και στρωνόμαστε στο φαγοπότι.

                                                           Αρχείο Ι.Μελισσουργός

                                                                  (περίπου 1956)                          

Μέχρι αργά το βράδυ ήμαστε εκεί και μετά όλοι μαζί πηγαίναμε με τραγούδια και χορούς στο χωριό.

Με τις μασκαράδες και το γλέντι της Καθαρής Δευτέρας σταματούσαμε τα γλέντια για όλη τη Σαρακοστή μέχρι το Πάσχα

 ¨ Υπαγόρευσε ο  Εμμανουήλ Κάβουρας και η Κυριακή Κάβουρα.¨

Προσθέτω και τις δικές μου αναμνήσεις.

Μοσκάροι(μασκαράδες) στο χωριό ντυνόντουσαν από την αρχή του Τριωδίου έως και το τέλος των αποκριών.Μοσκάροι γινόντουσαν κυρίως τα αγόρια και οι άντρες ενώ υπήρχαν και οι εξαιρέσεις από μερικά κορίτσια και μεγάλες γυναίκες που ήταν και πιο αστείες από τους άντρες.

Αρχείο Αρτεμις Αναγνωστοπούλου

Όσοι  μασκαρεύονταν χρησιμοποιούσαν κάθε είδους ρουχισμό και εξοπλισμό που υπήρχε διαθέσιμος  στο σπίτι, από τα ρούχα  του παππού (βράκες,πουκάμισα, σοκάρδια ζωνάρια, κάλτσες και φέσια),της γιαγιάς(φουστάνια,ποδιές,μαντήλια,κάλτσες),της μάνας και του πατέρα τα παλιά ή τα σκολιανά ρούχα,γαμπριάτικα,νυφικά ρούχα,γραβάτες και καπέλα του πατέρα δε και τα στρατιωτικά ρούχα.Ανάλογα με τα ρούχα, έπαιρναν τα χαρακτηριστικά  του γέρου ,της γριάς,του γαμπρού,της νύφης, του φαντάρου ή του ναύτη κλ.π. ενώ κάποιοι κατόρθωναν να εξοικονομήσουν ρούχα διάφορων επαγγελμάτων όπως  του παππά του χωροφύλακα του γιατρού της νοσοκόμας κ.α.

 

Αρχείο Ι.Μελισσουργός

(περίπου 1953)

Αρχείο Αρτεμις Αναγνωστοπούλου

Στο κεφάλι φορούσαμε μουτσούνα (μάσκα) που κατασκευάζαμε  εμείς  οι ίδιοι.
Χρησιμοποιούσαμε μουτσούνα  από χαρτόνι. Το χαρτόνι αυτό ήταν μια καρτέλα μπαχαρικών που  την  βρίσκαμε στα μπακάλικα του χωριού και μας το έδιναν (σε εμένα ο Στάθης ή η Σοφία Ρεφενέ) αφού τελείωναν τα φακελάκια με τα μπαχαρικά (κανέλλα ή πιπέρι) που ήταν καρφιτσωμένα πάνω τους.

Σχεδιο Ι.Μελισσουργός

Άλλοι  πάλι έφτιαχναν μουτσούνες από χαρτοσακούλες με αλευρόκολλα. 

Το σχήμα της μουτσούνας ήταν κωνικό όπως φαίνεται στο σχήμα.Ανοίγαμε τις τρύπες και τη βάφαμε ο καθένας με το γούστο του χρησιμοποιώντας κάρβουνο ή ξυλομπογιές.Ενα λάστιχο ή σπάγκος για κράτημα στο κεφάλι και εντάξει.

Γυρίζαμε τα σπίτια του χωριού και πειράζαμε τους νοικοκυραίους που μερικές φορές μας κερνούσαν ότι είχε ο καθένας. Τη μάσκα τη βγάζαμε μόνο στο σπίτι κάποιου μέλους της παρέας.

Ο μόσκαρος πολλές φορές πέραν από τα σύνεργα του επαγγέλματος που υποδύονταν κρατούσε ή ένα ραβδί ή ένα ξύλο που στο πάνω μέρος ήταν στερεωμένα τα οστά  μιας γαιδουροκεφαλής που όταν τράβαγες ένα εσωτερικό σπάγκο ανοιγόκλεινε το στόμα της. Αυτό το σύνεργο το φοβόντουσαν συνήθως τα μικρά παιδιά του σπιτιού. Έτσι λοιπόν δημιουργούνταν συνεργεία-ομάδες μασκαράδων είτε από την ίδια γειτονιά είτε συγγενών που ξεχύνονταν στα σπίτια του χωριού πειράζοντας με λόγια ή μιμήσεις τα μέλη της οικογένειας.

Πολλές φορές τα πράγματα ξέφευγαν επειδή μερικοί μασκαράδες, παιδιά μεγάλης ηλικίας κυρίως χτυπούσαν «αστειευόμενοι» με το ξύλο που κράταγαν τους νοικοκυραίους με αποτέλεσμα να υπάρχουν παρεξηγήσεις και μαλώματα αν τους έπιναν μέσα στο σπίτι τους αφού βεβαίως τους ανάγκαζαν να βγάλουν τη μουτσούνα τους.Σε διαφορετική περίπτωση τους κυνήγαγαν και στο δρόμο.

 Μου αφηγείται ο Στέλιος Κυριάκου Δημητροκάλλης (ο Στέλιος  του Κυριάκαρου):«Κοπελάκια 10 ή 11 χρονώ παέναμενε στα σπίτια μοσκάροι και πειράζαμε τον κόσμο  μες  το σπίτι ντου με σκανταλιές.Από τσι σκανταλιές θυμάμαι ότι μια φορά  ο  Σορώκος  μας έβαλενε όταν θα φεύγαμενε από το σπίτι του γερο Σακουλά  αφού έβγομενε όξω όλοι για να μη μας επιάσουνε να αφήκομενε την πόρτα ανοιχτή και ο τελευταίος να πετάξει μέσα στο μαγκάλι μια κόκκινη πιπεριά, που μας έδωκενε,  και να φύει γλήορα.Η πιπεριά ήτανε καφτερή και μόλις την πεταξαμενε οι αθρώποι αρχίσανε τα φτερνίσματα.Η κόρη ντου η Φλουρή μας ήπηρενε στο κυνήγι μέχρι το γιοφύρι.»

Οι αποκριές κορυφώνονταν με τους κορδελάτους και τους μασκαράδες  και τα γλέντια όπως περιγράφονται  στην μελέτη της Φιλίππας.

Αρχείο Νίκου Μαργαρίτη(Κόμπου)

Αρχείο Ι.Μελισσουργού

                                                           Αρχείο Σταύρου Σπηλιάκου

Αρχείο Νίκου Μαργαρίτη(Κόμπου)

Το δρώμενο της αρκούδας άρρηκτα συνδεδεμένο με την παράσταση των κορδελλάτων.

΄Ολο το χωριό συγκεντρώνονταν τότε στο κάτω χωριό στο δρόμο της εκκλησίας και στην πλατεία του καφενείου του Γιώργη του Ρεφενέ(Μάρτσινα) όπου χόρευαν και πείραζαν ο ένας τον άλλο και πολύ αργότερα μέχρι και σήμερα στο προαύλιο της εκκλησίας.Μετά το πέρας του γλεντιού στο χωριό η συνέχεια δίνονταν με επίσκεψη των κορδελλάτων του χωριού και πολλών κατοίκων  στο Γλινάδο και στις Τρίποδες οι κορδελλάτοι των οποίων ανταπέδιδαν την επίσκεψη.

Αρχείο Νίκου Μαργαρίτη(Κόμπου)

Πορεία προς Γλινάδο

Αρχείο Νίκου Μαργαρίτη(Κόμπου)

Πορεία προς Τρίποδες

Το χωριό γλένταγε μέχρι αργά το βράδυ πίνοντας και χορεύοντας με τη γλυκιά dζαμπούνα των ‘Εργηδων στην αρχή του μπάρμπα Γιώργη και μέχρι πρόσφατα του Βασίλη του Πολυκανδριώτη και του αδελφού του Βαγγέλη που εγώ δεν μπορώ να διαχωρίσω επουδενί από τα δρώμενα των αποκριών,Κορδελλάτων και Καθαρής Δευτέρας.

Αρχείο Νίκου Γ.Μαργαρίτη(Κόμπου)

** Αρχείο Ι.Μελισσουργού

(2006)

Όταν πλέον η Αλυκή σταμάτησε να αποτελεί πόλο έλξης της διασκέδασης των αγερσανιωτών την Καθαρή Δευτέρα,τη θέση της πήρε η περιοχή του Τυροκομείου,αργότερα οι παραλίες της Αγίας Αννας,της Πλάκας και του Αγίου Προκοπίου και πρόσφατα οι ταβέρνες των περιοχών αυτών με βιολιά και την ηχηρή σιωπή της τζαμπούνας του Βασίλη του Εργη.

* ψηφιοποίηση χειρόγραφου Φιλίππας Καραμπάτση:Ι.Μελισσουργός

**  ψηφιοποίηση και προσαρμογή βίντεο :Ι.Μελισσουργός