Το Αγερσανί το 1940

Σε λίγες ημέρες τα ελληνόπουλα όλων των σχολικών βαθμίδων καθοδηγούμενα από τους δασκάλους τους, θα «τιμήσουν» με παρελάσεις,ποιήματα και στεφάνια σε κάποιο μνημείο πεσόντων, την αντίσταση του ελληνικού λαού,των παππούδων και των προπάππων τους δηλαδή,  κατά  της επίθεσης των Ιταλών και Γερμανών φασιστών στη χώρα και στο Έθνος μας.

Τα ελληνόπουλα του σήμερα,ίσως περισσότερο από κάθε φορά, οφείλουν να γνωρίζουν την ιστορία της περιόδου αυτής, όχι μόνο  ως εγκυκλοπαιδική γνώση που θα τους χρειαστεί σε κάποιες εξεταστικές διαδικασίες, αλλά για να αγαπήσουν αυτό τον ευλογημένο τόπο και να τον προστατεύουν έναντι όποιων απειλών όπως έπραξαν και τους τον παρέδωσαν ελεύθερο οι πρόγονοί τους. 

Η γνώση για τη συμμετοχή του χωριού μας την περίοδο του 40΄αλλά είναι σχετικά περιορισμένη τουλάχιστον όσον αφορά τα τοπικά αρχεία.

Είναι βέβαιο ότι πολλοί νέοι Αγερσανιώτες κατατάγηκαν στον ελληνικό στρατό και πολέμησαν γενναία στα μέτωπα του πολέμου. Όμως η δράση τους έμεινε στα στενά όρια της οικογένειάς τους και του χωριού και αργότερα έσβησε στο πέρασμα των χρόνων.

                                         

Τη φωτογραφία μου έστειλε η Μαρία Ι.Μαργαρίτη και εικονίζονται από αριστερά ο παππούς της Δημήτριος Ι.Μαργαρίτης(Λυκουρίνης) και δεξιά του ο Κυριάκος Σ.Δημητροκάλλης(Κυριάκαρος).

Στην έρευνα  του Ορεινού Αξώτη που δημοσιεύθηκε την 27-10-2015 με θέμα  "Νάξος 28 Νοεμβρίου 1940 & οι πρώτοι Νάξιοι τραυματίες",αναφέρονται επώνυμα τραυματιών που θυμίζουν ότι οι πολεμιστές αυτοί μπορεί να ήταν αγερσανιώτες μπορεί όμως και όχι αφού τα ίδια επώνυμα απαντώνται σε αρκετά χωριά του νησιού μας.

Ένα μήνα μετά την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου γράφει το Ναξιακό Μέλλον :

Νάξος 28 – 11 – 1940

Η κήρυξη του πολέμου προκάλεσε στη νήσο μας ζωηρότατες εκδηλώσεις υπέρ της Α.Μ. του Βασιλέως και του Εθνικού Κυβερνήτου . Ολόκληρος ο λαός της Νάξου ηγέρθη σύσσωμος για να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην πατρίδα και να τη βοηθήσει στην επιστράτευση της . Μικροί και μεγάλοι διαπνέονται από τον ίδιο ενθουσιασμό και τα ίδια πατριωτικά αισθήματα και κοινός υπήρξε ο πόθος να πολεμήσουμε για την τιμή και την ελευθερία μας.

Και …..Σε όλα τα χωριά εψάλλησαν δοξολογίες και έγιναν παρελάσεις και σημαιοστολισμοί . Στη πόλη της Νάξου εψάλη δοξολογία χοροστατούντος του Μητροπολίτη μας ο οποίος εκφώνησε λόγο στον οποίο τόνισε τη σημασία της καταλήψεως της Ελληνικής Κορυτσάς και απεύθυνε έκκληση στον Ναξιακό Λαό να συνεισφέρει στον έρανο υπέρ των μαχόμενων στρατιωτών μας.

Επώνυμα που θυμίζουν Αγερσανί

1. 4^ον Στρατ. Νοσοκομείο : Ε.Δ.Μαργαρίτης

2.5^ον Στρατ. Νοσοκομείο :  Ν.Α.Σέργης

3.7^ον Στρατ. Νοσοκομείο : Ν.Ε.Δημητροκάλλης , Ν.Ε.Ναυπλιώτης

και Δ.Ε.Μαργαρίτης (δεν αναφέρεται ο τόπος νοσηλείας )

Στο βιβλίο Αγερσανί αναφέρονται επίσης ως τραυματίες αγερσανώτες οι :

1.Παντελής Γ.Χίος

2.Μανόλης Γ.Καλογείτονας

(τα επώνυμα αναφέρονται και σκοπίμως μήπως αποκτήσουμε κάποια πληροφορία από τους αναγνώστες μας.)

 Στο Ηρώο του χωριού αναφέρονται για την περίοδο αυτή ως πεσόντες στο μέτωπο τα ονόματα των :

1.Πρεβόλη Χριστόδουλου του Αντωνίου  που σκοτώθηκε στις 15 Απριλίου 1941 στη Καστοριά

2.Ρεφενέ  Κυριάκου  του Κωνσταντίνου  που σκοτώθηκε στις 11 Φλεβάρη του 1941.

Δεν αναφέρεται και δεν γνωρίζω τους λόγους το όνομα του Φώτη Εμμ. Καπρή που σκοτώθηκε στο αλβανικό μέτωπο το 1940.
Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες ο Φώτης βρισκόταν ως τραυματίας πολέμου στο νοσοκομείο Ιωαννίνων το οποίο βομβαρδίστηκε και σκοτώθηκε εκεί μαζί με πολλούς άλλους συμπολεμιστές του.

           Φωτογραφία του Φώτη Καπρή(από τη φωτογραφική συλλογή της Ευαγγελίας Κ.Δημητροκάλλη)
(O Φώτης Εμμ.Καπρής ήταν αδελφός του Χρήστου Καπρή, Φλώρας Καλογείτονα και Δημητρούλας Καρεγλά.

Ο Φώτης Καπρής δεξιά και αριστερά ο Νικόλαος Αρτ,Χίος

Φωτογραφία από το φωτογραφικό αρχείο της Αρτεμισίας Χίου-Αναγνωστοπούλου

Οι τοπικές Αρχές του Αγερσανιού οφείλουν να ερευνήσουν για  τον άνθρωπο αυτόν και να αναγράψουν το όνομά του στην στήλη του Ηρώο του χωριού.

Το όνομά του επίσης αναφέρεται στο βιβλίο Αγερσανί Νάξου.

Την  1^η Σεπτεμβρίου παλαιότερου χρόνου σε  μια σχετικής δημοσίευση είχα γράψει όσον αφορά το Ηρώο.

«Σε ανάμνηση και σεβασμό στους πεσόντες για την πατρίδα το Δημοτικό Διαμέρισμα του χωριού οφείλει, κατά τη γνώμη μου να εκσυγχρονίσει το Ηρώο.
1. γιατί η κακογουστιά της  επανεγγραφής των ονομάτων  είναι εμφανής,
2.γιατί δεν αναγράφεται ο χρόνος και ο τόπος που οι άνθρωποι αυτοί έχασαν τη ζωή τους»
3.γιατί υπάρχουν και άλλοι που δεν αναγράφονται και τους οφείλουμε την ίδια τιμή και σεβασμό μνήμης.

Ιστορικό ντοκουμέντο για την αντίσταση του Αγερσανιού αλλά και του νησιού μπορεί να χαρακτηριστεί και η επίσημη έκθεση  των Αγερσανιωτών ανώτατων αξιωματικών Κωνσταντίνου Ζώρου και Ευστάθιου Ορφανού που παρατίθεται παρακάτω:

Σύμφωνα δε με τον Ναξιακό τύπο της εποχής   η συμμετοχή του Αγερσανιού στον πόλεμο αυτό ήταν:

Οι συντοπίτες μας,Στράτος Φουτάκογλου, Άρτεμις Χίου-Αναγνωστοπούλου, Γιώργος  Ρεφενές,Γιάννης Δημητροκάλλης και Νικόδημος Λιανός μας δίνουν με αναρτήσεις τους πολύ σημαντικές μαρτυρίες της δύσκολης εκείνης περιόδου  για το χωριό και την ευρύτερη την περιοχή μας και τις παραθέτω όπως αναρτήθηκαν.

Στράτος Φουτάκογλου (χώρα-Αγερσανί)

 Εκείνο το πρωϊ της 24ης Μαίου 1944.. οι Γερμανοί εκτέλεσαν εν ψυχρώ την Μαρία Δημητροκάλλη (γιαγιά της μητέρας μου), από μακρινή απόσταση (σπίτι Κοτζαλά στην Παπαβασιλειου), γιατί κινήθηκε μέσα στην αυλή του σπιτιού της... μετά είπαν ότι έκαναν λάθος και ζήτησαν συγγνώμη. ... πως να ξεχάσεις σαν έθνος τη στάση των Γερμανών απέναντι στους Έλληνες σε κάθε πόλεμο.!!

Αξίζει να σημειωθεί ότι είχε προηγηθεί ένοπλη επίθεση ΄Αγγλων κομάντος με την βοήθεια ιερολοχιτών και αντιστασιακών από τη Νάξο. Η επίθεση πραγματοποιήθηκε στο σπίτι που είχαν καταλάβει οι Γερμανοί (οικία Πετρόπουλου επί της Παπαβασιλείου) και είχαν μετατρέψει σε στρατηγείο τους. Ο θυμός των Γερμανών κατακτητών για τις απώλειές τους, τους οδήγησε σε ελεύθερους πυροβολισμούς προς Έλληνες πολίτες με θύμα τη γιαγιά Χρυσοπουλίδαινα και τον τραυματισμό άλλων...

Ο συσχετισμός του εγγράφου (15-10-43) που περιέχει η ανάρτηση με τα γεγονότα της 24ης Μαϊου 1944, δεν είναι τυχαία αφού βρίσκονται στο πλαίσιο του συστηματικού αγώνα των Ελλήνων αντιστασιακών σε συνεργασία με τις συμμαχικές δυνάμεις για την απελευθέρωση της χώρας μας από του κατακτητές.

ΣΣ: η Μαρία Δημητροκάλλη καταγόταν από το Αγερσανί και είχε δύο αδελφούς, τον Αντρέα και τον Νικόλα Δημητροκάλλη. Επειδή στο Αγερσανί είχαν έρθει από το Αξάρι της Μικράς Ασίας, στο χωριό ήταν γνωστοί σαν "Αξαργιανούδες". Ξενιτεύτηκε σε μικρή ηλικία για να δουλέψει στην Πόλη όπως και πολλά κορίτσια από τη Νάξο. Εκεί έκανε τον πρώτο της γάμο και απέκτησε δύο γιούς τον παππού μου Δημήτρη Τσεσμελή (1900-1985) και τον Λεωνίδα , με τους οποίους επέστρεψε κατά την διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων στη Νάξο και συνέχισαν τη ζωή τους στη Χώρα.

Αρτεμις Χίου-Αναγνωστοπούλου (Αγερσανί)

Στράτο,ο αδελφός της Μαρίας ήταν ο παππούς μου ο Νικόλας που ήλθε από το Αξαρι και το όνομα της κόρης του έδωσε στην Μαρία την μαμά μου. Μαρία Δημητρητροκαλη !!!

Γιώργος Ρεφενές (Τρίποδες)

Η αντιστασιακή οργάνωση στις Τρίποδες Νάξου. Με την ομάδα Δέτση (Απείρανθος)-Στρατιωτικός και Καραμπάτση (Αγερσανί)-στρατιωτικός.

Στις Τρίποδες. Ήταν τα τρία αδέλφια ,ο Κυριάκος Γ. Ρεφενές (πατέρας μου),γεωργός Αντώνης Γ. Ρεφενές ,φιλόλογος Σπύρος Γ. Ρεφενές ,στρατιωτικός και ο πρώτος εξάδελφός τους, Αντώνης Ρεφενές, μαθηματικός  μετερεωλόγος, του Βασιλείου (Δημάρχου Νάξου, αδελφού του παππού μου ).Είχαν οπλισμό. Και ο Μανώλης Πετρόκολος (Μάνος),χωρίς οπλισμό. Αποστολή. Μεταφορά και φύλαξη ασυρμάτου. Από περιοχή Ορκό εως περιοχή κοντά στο Αγερσανί.

Γιάννης Δημητροκάλλης (Γλινάδο)

Έχουν γίνει πολλές συζητήσεις και έχουν γραφεί πολλά για το ποιος συνέβαλε περισσότερο στην απελευθέρωση της Νάξου το 1944, από την γερμανική κατοχή. Προσθέτω, στα σχετικά ντοκουμέντα, ένα απόσπασμα από μια φιλική επιστολή, εκείνης της εποχής, που έχω συμπεριλάβει στην οικογενειακή μας βιογραφία, που συντάσσω :

«…… Στην απάντηση του Πατέρα μου, (Γ. I. Δημητροκάλλη), που αμφισβητεί ότι η αντιστασιακή Οργάνωση στην οποία ήταν γραμμένοι, επί Κατοχής, με τον φίλο του, το Στρατιωτικό Τμήμα Νάξου, υπό τον Δέτση, έχει τα χαρακτηριστικά που προϋποθέτει ο Νόμος, για την συμπερίληψη στα συντάξιμα χρόνια, του τριετούς αντιστασιακού αγώνα τους, του αντιπαρατίθεται ο φίλος και συνάδελφός του Α. Ρεφενές, γράφοντάς του :

«7-2-49 … Νομίζω ότι δεν έχεις δίκηο να πιστεύης ότι είναι αδύνατον να συμπεριλαμβάνεται η οργάνωση του Δέτση, στις οργανώσεις ομάδων αντιστάσεως, γιατί αν καλά ενθυμούμαι, αναφέρονται, κάπου στας εγκυκλίους, και οργανώσεις που συνηργάσθησαν με τις Συμμαχικές Δυνάμεις, της Μέσης Ανατολής, και εξετέλεσαν πράξεις σαμποτάζ, κατασκοπείας κλπ.

‘Ισως να ενθυμείσαι ότι η Οργάνωση του Δέτση, έδωσε μερικές πληροφορίες και βουλιάξανε τα συμμαχικά αεροπλάνα, κάτι σαπιοκάραβα, στο λιμάνι της Νάξου και σε κάτι ορμίσκους της περιοχής Αγερσανίου και Τριπόδων. Επίσης το Στρατιωτικό Τμήμα Νάξου, υπό τον Δέτση, έλαβε μέρος στην 3ήμερη γιγαντομαχία προς απελευθέρωσιν της νήσου, από τους Γερμανούς, δίπλα στον ιερόν Λόχον και μάλιστα το Στρατιωτικό Τμήμα Νάξου είχε και νεκρόν, τον νεαρόν υιόν του Λεωνίδα Βαλληνδρά, του τηλεγραφοφύλακος της Τραγαίας. Συ, τότε, απουσίαζες στην Αθήνα και δεν τα ενθυμείσαι, ημείς, όμως, οι τότε μαχεσάμενοι, τα ενθυμούμεθα άριστα. Αυτές οι πολεμικές επιχειρήσεις έγιναν 13,14,15 Οκτωβρίου 1944. Επομένως, εγώ πιστεύω ότι ασφαλώς θα συμπεριλαμβάνεται και το Τμήμα του Δέτση. ….»

Η Φωτογραφία είναι του 1944, από τον βομβαρδισμό του κατακτημένου από τους Γερμανούς Κάστρου της Νάξου, που τερματίστηκε, έγκαιρα, για την αποφυγή καταστροφής των ιστορικών κτηρίων και κειμηλίων.

Νικόδημος Λιανός 

άρθρο του δημοσιογράφου Νικόδημου Λιανού για λογαριασμό της εφημερίδας ΚΥΚΛΑΔΙΚΗ τον Οκτώβρη του 2013 .

Πόσο εύκολο είναι αλλά κυρίως πόσα μυστικά μπορεί να φέρει στο φως ή τι πόνο μπορεί να προκαλέσει από τη στιγμή που ωθεί το μυαλό να ανακαλέσει μνήμες ή στιγμές που κάποιοι θέλουν να ξεχάσουν. Με την ευκαιρία της εθνικής επετείου της 28ης Οκτωβρίου ζητήσαμε από κάποιους  ανθρώπους να γυρίσουν πίσω το χρόνο και να ταξιδέψουν και πάλι στην τετραετία 1941 – 44 όταν η Νάξος βρέθηκε υπό Ιταλική (αρχικά) και στη συνέχεια Γερμανική κατοχή.

Ο Γιάννης Καρεγλάς από το Αγερσανί   8 ετών τότε, την άνοιξη του 41 όταν οι Ιταλοί αποβιβάστηκαν για πρώτη φορά στη Νάξο και πήγαν στα χωριά τους.  Ο μικρός τότε Γιάννης ένιωσε το βαρύ χέρι των στρατιωτών όταν ενώ βρίσκονταν στο κτήμα της οικογένειας του ήρθαν και του ζήτησαν να ποτίσουν τα μουλάρια τους. Κινήσεις ακίνδυνες μεν αλλά για ένα επτάχρονο παιδί δύσκολα μπορούν να ξεχαστούν. Αυτό που θυμάται εβδομήντα χρόνια μετά ήταν η καθημερινή μάχη για την επιβίωση και ίσως σήμερα να είναι επίκαιρο καθώς θεωρούν ότι το σκηνικό που έχει στηθεί σήμερα ελάχιστα διαφέρει από εκείνη την εποχή. Ίσως η μόνη βασική διαφορά είναι ότι δεν υπάρχουν όπλα…

Φόβος

 Ο Γιάννης Καρεγλάς ο οποίος όπως αναφέραμε είδε τους Ιταλούς για πρώτη φορά στο κτήμα του πατέρα του Στέλιου. «Καθόμουν και πρόσεχα το μουλάρι μας που ανέβαζε νερό από το πηγάδι του κτήματος που είχαμε στον Άγιο Προκόπη. Ξαφνικά ένιωσα ένα χέρι στον ώμο μου. Ήταν πίσω μου δύο στρατιώτες Ιταλοί. Μου είπαν «No piccolo μην φοβάσαι»… Αλλά τρόμαξα. Ζήτησαν να ποτίσουν τα δικά τους μουλάρια και στη συνέχεια έφυγαν. Όταν πήγα στο χωριό έμαθα ότι είχαν έρθει οι Ιταλοί στο νησί και είχαμε κατοχή. Οι ιταλοί δεν έμειναν στο χωριό αλλά στον Άγιο Προκόπη και τον Ορκό που είχαν φυλάκια εκεί. Λίγο αργότερα, είχαν επιτάξει το μουλάρι μας και κανένα από τα μεγαλύτερα αδέλφια μου δεν ήθελε να πάει το μουλάρι στον Ορκό μαζί με τους ιταλούς. Πήγα εγώ. Στη διαδρομή ο Ιταλός που συνόδευε τα μουλάρια του χωριού είχε μπει σε μποστάνια και έκλεβε καρπούζια. Όταν πήγαμε στον Ορκό, μου έδωσαν μία γαλέτα, την έβαλα στο στήθος μου είπαν να μην φοβάμαι αλλά εγώ όπου φύγει φύγει. Γενικά η εικόνα που έχω από τους Ιταλούς είναι ότι ήταν άνθρωποι που αρέσκονταν να κλέβουν ή να καταστρέφουν χωρίς να ενδιαφέρονται για εμάς. Θυμάμαι ότι είχαμε ένα κτήμα στην Στελίδα και το μποστάνι με καρπούζια ήταν άγουρο. Ε μπήκαν μέσα και το κατέστρεψαν όλο».

Υστερόγραφο:Κλείνω με την παρότρυνση να δώσετε μια ειδική σημασία στην αναφορά που γίνεται παραπάνω για τους νεκρούς στο Αγερσανί εξ αιτίας της ασιτίας.

Από όσο έμαθα προφορικά από παλιότερους,οι άνθρωποι αυτοί ήρθαν στο χωριό από την Αθήνα κυρίως, για να γλιτώσουν από την πείνα και βρήκαν τον θάνατο ΑΠΟ ΑΣΙΤΙΑ  στο Αγερσανί, που υποτίθεται ότι αυτό και τα άλλα λιβαδοχώρια είχαν την δυνατότητα να θρέψουν  ψυχές σαν κι αυτές.